Rằm tháng Bảy đầu tiên sau khi mất người thân: cúng gia tiên, cầu siêu, cúng cô hồn thế nào cho nhẹ lòng
Trả lời ngắn: rằm tháng Bảy đầu tiên sau khi mất người thân thường nặng lòng hơn mọi năm, và các nhà làm khác nhau. Nhiều nhà vẫn cúng gia tiên, thêm một mâm nhỏ cho người mới mất, gửi tên người ấy lên chùa để cầu siêu, và cúng cô hồn gọn như thường lệ hoặc giảm bớt. Không có một quy định chung bắt buộc nhà có tang phải làm hay phải kiêng điều gì; hỏi người lớn trong họ hoặc thầy ở chùa quen là cách chắc nhất. Điều không nên làm là chi tiền lớn cho những lễ "giải" theo lời doạ.
Bài này dành cho những gia đình vừa trải qua mất mát trong năm. Viết chậm, vì người đọc có thể đang buồn. Những gì là quan niệm dân gian sẽ được nói rõ, để người đọc tự chọn điều hợp với nhà mình.
Vì sao rằm tháng Bảy đầu tiên nặng lòng
Rằm tháng Bảy là dịp người Việt nhớ người đã khuất: cúng gia tiên, đi chùa, lễ Vu Lan báo hiếu, cúng thí thực cho những vong linh không người thờ. Với nhà vừa có người mất, mọi lời khấn, mọi bông hồng trắng, mọi mâm cơm đều nhắc tới một khoảng trống còn rất mới. Thêm vào đó là áp lực "làm sao cho đúng": người mới mất đã có chỗ thờ ổn định chưa, có được ngồi chung mâm với ông bà chưa, có cần lễ gì riêng không. Những câu hỏi ấy nếu không được trả lời nhẹ nhàng sẽ thành nỗi lo chồng lên nỗi buồn.
Nhà có tang có cúng cô hồn không
Đây là câu hỏi hay gặp nhất. Câu trả lời thật là: tuỳ nhà, tuỳ vùng, và không có văn bản chuẩn nào quy định.
- Nhiều nhà vẫn cúng như thường. Lý lẽ của họ: lễ thí thực là việc cho người đói, càng có người thân vừa mất càng thấm cảnh người không ai thờ, nên càng muốn làm.
- Một số nhà làm gọn hơn mọi năm. Họ bớt phần rình rang như giật cô hồn đông người, chỉ giữ mâm nhỏ trước cửa.
- Một số ít nhà không cúng cô hồn trong năm có tang, vì theo nếp riêng của họ, năm tang là năm tập trung lo cho người mới mất.
Cả ba cách đều có người làm. Nếu trong họ có người lớn giữ nếp, hỏi họ trước. Nếu nhà theo Phật giáo, thầy ở chùa nơi đã làm tang lễ thường biết rõ nhất. Còn lại, cả nhà tự bàn.
Bàn thờ người mới mất và bàn thờ gia tiên
Theo nếp của nhiều gia đình, trong thời gian tang, người mới mất được thờ ở một bàn thờ hoặc một chỗ riêng, đến khi mãn tang (thường sau giỗ đầu hoặc giỗ hết, tuỳ nơi) mới được đưa lên bàn thờ gia tiên. Đây là phong tục, mỗi vùng mỗi khác, có nơi làm sau một trăm ngày, có nơi đợi hết ba năm, có nơi không tách.
Với rằm tháng Bảy, điều này có nghĩa là nhiều nhà sẽ có hai mâm trong nhà: mâm gia tiên trên bàn thờ chính, và một mâm nhỏ hơn ở bàn thờ người mới mất. Không cần hai mâm to. Mâm cho người mới mất có thể chỉ là chén cơm, đôi đũa, vài món người ấy thích khi còn sống. Bài mâm cơm cúng gia tiên rằm tháng Bảy có gợi ý ba cỡ mâm và cách bày.
Cầu siêu ở chùa: những việc nên biết
Nhiều chùa nhận ghi tên người đã mất để cầu siêu trong mùa Vu Lan, hoặc tổ chức trai đàn chẩn tế dịp rằm tháng Bảy. Với người mới mất, gia đình thường muốn ghi tên người ấy. Vài điều thực tế:
- Hỏi chùa quen trước khoảng nửa tháng. Mỗi chùa có thời gian nhận tên, cách ghi (họ tên, năm sinh, ngày mất, có khi cần ảnh) và lịch tụng khác nhau.
- Cúng dường tuỳ tâm. Chùa tử tế không đặt giá cho việc cầu siêu. Nếu nơi nào đưa ra bảng giá theo "gói", có quyền cân nhắc và hỏi lại.
- Tham dự được thì tham dự. Nghe tụng kinh, ngồi lại cùng những gia đình khác cũng có người thân vừa mất, nhiều người thấy được an ủi hơn là chỉ gửi tên.
- Không cần ghi tên ở nhiều chùa. Cầu siêu là chuyện lòng thành, không tính theo số lượng.
Muốn hiểu thêm ý nghĩa ngày xá tội và việc cầu siêu ở chùa hay ở nhà, xem bài xá tội vong nhân là gì.
Một ngày rằm mẫu cho nhà có tang
| Thời điểm | Việc | Ghi chú |
|---|---|---|
| Sáng sớm | Dọn dẹp, lau bàn thờ chính và bàn thờ người mới mất | Làm cùng nhau, không cần vội |
| Buổi sáng | Đi chùa nếu có ghi tên cầu siêu | Theo lịch chùa |
| Trưa | Cúng gia tiên và mâm nhỏ cho người mới mất, cả nhà ăn cơm | Có món người mất từng thích |
| Chiều | Cúng cô hồn gọn trước cửa, nếu nhà quyết làm | Một người trông lửa đến khi tắt |
| Tối | Ngồi lại kể chuyện về người đã mất | Phần dễ bị quên nhất mà nhiều người thấy nhẹ lòng nhất |
Lịch này chỉ là gợi ý. Nhà nào mệt có thể bỏ bớt, gộp lại, hoặc dời sang ngày khác trong tháng.
Mâm cho người mới mất: món người ấy thích
Không có thực đơn chuẩn cho mâm này. Điều nhiều gia đình làm, và thấy đúng, là nấu những món người ấy hay ăn: một tô canh chua mẹ hay nấu, một đĩa cá kho bố thích, một ly cà phê sữa đá ông uống mỗi sáng, một gói kẹo bà để dành cho cháu. Món càng gần với đời thường của người ấy, mâm càng giống một bữa cơm nhà.
Nếu người mất ăn chay, nấu chay. Nếu người mất có bệnh phải kiêng món gì lúc cuối đời, nhiều nhà vẫn tránh món ấy như một thói quen thương xót; đó là lựa chọn của nhà, không phải quy định.
Cúng cô hồn trong năm có tang: làm gọn thế nào
Nếu nhà quyết vẫn cúng cô hồn, có thể làm gọn theo các điểm sau:
- Mâm nhỏ: cháo trắng, gạo muối, bánh kẹo, trái cây, nước. Không cần nhiều.
- Bớt hoặc bỏ vàng mã. Người đang buồn không nên phải lo thêm chuyện lửa lớn.
- Không tổ chức giật cô hồn đông người. Chia bánh tận tay cho vài đứa trẻ quen trong xóm là đủ.
- Lời khấn ngắn. Nhiều người thêm một câu cầu cho người thân mình vừa mất cũng được bình yên như những vong linh mình đang mời. Đó là một câu tự nhiên, không sai lệ.
Sáu bước chuẩn bị cho rằm tháng Bảy đầu tiên
- Hai tuần trước: cả nhà ngồi lại quyết sẽ làm những lễ nào: cúng gia tiên, cầu siêu ở chùa, cúng cô hồn. Hỏi người lớn trong họ nếu cần.
- Mười ngày trước: liên hệ chùa nếu ghi tên cầu siêu.
- Một tuần trước: chia việc. Người đang buồn nhiều nhất, thường là người bạn đời của người mất, nên được làm phần nhẹ nhất hoặc phần họ muốn.
- Hai ngày trước: mua đồ, nấu trước những món để được.
- Ngày rằm: làm theo lịch đã thống nhất, không thêm việc phát sinh.
- Sau lễ: hỏi han nhau, nhất là người già và trẻ nhỏ trong nhà.
Chăm cho người còn sống trong ngày rằm
Lễ dành cho người đã khuất, nhưng người cần được chăm nhất trong ngày ấy lại là người còn sống.
Người bạn đời của người mất
Ông hay bà vừa mất người bạn đời thường lặng lẽ nhất. Đừng để họ làm một mình mọi việc chỉ vì "trước giờ vẫn làm". Ngồi cạnh khi họ thắp hương. Hỏi họ muốn nấu món gì.
Trẻ nhỏ
Trẻ mất ông bà hoặc cha mẹ có thể hỏi những câu rất thẳng: "Bà có về ăn không?". Trả lời bằng sự thật nhẹ nhàng: "Mình nấu món bà thích để nhớ bà." Đừng doạ trẻ chuyện vong về, ma theo. Cho trẻ góp một việc nhỏ như đặt đôi đũa, bày trái cây; không cho trẻ nhỏ cầm hương đang cháy.
Người đi xa không về được
Gọi video, kể lại. Nhắc họ rằng không về được không phải là bất hiếu.
Những lời doạ không nên nghe
Nhà có người mới mất là đối tượng dễ bị nhắm của những lời rao bán lễ. Vài câu hay gặp:
| Lời doạ | Thực chất |
|---|---|
| "Người mất chưa siêu, tháng Bảy về quấy, phải làm lễ lớn." | Gieo nỗi lo rồi bán cách giải. Không có điều gì kiểm chứng được. |
| "Năm tang mà không cúng cô hồn lớn thì vong khác sẽ theo người mới mất." | Không có trong giáo lý Phật giáo hay ghi chép phong tục phổ biến nào. |
| "Phải đốt nhà lầu, xe hơi bằng giấy cho người mất dùng." | Tục đốt mã là quan niệm dân gian; nhiều chùa khuyên không đốt. Chi lớn cho giấy không thay được lòng thương. |
| "Lễ này phải làm ngay trong tuần, để lâu là muộn." | Giục quyết nhanh là dấu hiệu của bán hàng, không phải của nghi lễ. |
Nếu ai trong nhà thấy bất an vì những lời như vậy, hỏi thẳng thầy ở chùa quen. Một vị thầy tử tế sẽ không bao giờ đòi gia đình đang tang chi tiền lớn để "giải".
Ví dụ: nhà chị Lan
Mẹ chị Lan mất hồi đầu năm. Đến tháng Bảy, một người quen của họ hàng gọi điện bảo "năm đầu phải làm lễ giải oan, không thì mẹ không siêu được", kèm một con số khá lớn. Chị Lan hỏi thầy ở ngôi chùa đã làm lễ tang cho mẹ. Thầy bảo gia đình ghi tên mẹ vào danh sách cầu siêu mùa Vu Lan của chùa, tuỳ tâm cúng dường, và về nhà nấu món mẹ thích. Hôm rằm, cả nhà nấu canh bí đỏ và cá kho như mẹ vẫn nấu, cúng trưa, chiều làm một khay cô hồn nhỏ trước cửa. Tối, bố chị kể chuyện hồi hai ông bà mới cưới. Chị Lan kể rằng đó là lần đầu từ đầu năm cả nhà cùng cười.
Khi nào nên tìm người có chuyên môn
- Nỗi buồn không vơi: mất ngủ kéo dài, ăn uống kém, không muốn làm gì, có ý nghĩ tiêu cực. Đây là lúc gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý. Đau buồn sau mất mát là tự nhiên, nhưng đau buồn kéo dài và nặng cần được giúp.
- Câu hỏi về nghi lễ tang: hỏi thầy ở chùa, hoặc người lớn trong họ giữ nếp.
- Giấy tờ, thừa kế, tài sản của người mất: hỏi luật sư hoặc công chứng viên. Đừng để chuyện này lẫn vào chuyện cúng lễ trong ngày rằm.
Một góc nhỏ để nhớ người
Nhiều gia đình sau tang lễ muốn có một chỗ nhỏ, sạch, sáng để đặt ảnh, một bình hoa và một chuỗi hạt người mất hay cầm. Ai muốn đọc thêm về nghi lễ và văn hoá thờ cúng để tự hiểu, không phụ thuộc lời người khác, có thể tham khảo mục sách văn hoá, phong thuỷ của Vật Phẩm Phong Thuỷ; nên chọn sách có tác giả rõ ràng.
Rằm tháng Bảy đầu tiên rồi cũng qua. Năm sau, mâm cơm có thể vẫn có món người ấy thích, nhưng nỗi đau thường đã dịu thành nỗi nhớ. Bài mùa Vu Lan cho người đã mất cha mẹ có thêm vài cách tưởng nhớ cho nhẹ lòng.