Tổ chức một buổi Vu Lan tại nhà cho gia đình nhiều thế hệ: nghi lễ ngắn, bữa cơm và ghi lại chuyện đời cha mẹ
Trả lời ngắn: một buổi Vu Lan tại nhà cho gia đình nhiều thế hệ chỉ cần ba phần: một nghi lễ ngắn ở bàn thờ gia tiên, một bữa cơm ăn cùng nhau, và một khoảng trò chuyện để con cháu nghe và ghi lại chuyện đời ông bà, cha mẹ. Chia việc theo tuổi để ai cũng có phần, giữ buổi tối nhẹ nhàng trong khoảng hai tiếng, tránh biến nó thành dịp trách móc. Với ông bà yếu, mang buổi lễ tới bên giường thay vì bắt ông bà đi lại.
Mùa Vu Lan, chùa nào cũng đông. Người trẻ đi được, nhưng ông bà ngoài tám mươi, người đi lại khó, trẻ nhỏ hay quấy thì không phải lúc nào cũng tới được. Có những gia đình nhận ra rằng nơi trọn vẹn nhất để báo hiếu lại chính là phòng khách nhà mình, nơi cha mẹ đang ngồi. Bài này không bàn chuyện nên tặng gì hay làm gì cho cha mẹ quanh năm, việc đó đã có bài riêng. Bài này hướng dẫn tổ chức một buổi tối Vu Lan tại nhà: chuẩn bị, phân việc, trình tự, những câu hỏi để ghi lại chuyện đời người lớn, và cách xử lý khi trong nhà có chuyện chưa êm.
Vì sao nên có một buổi Vu Lan ở nhà
Lễ Vu Lan ở chùa có nghi thức đầy đủ, có thầy giảng, có tiếng tụng kinh. Buổi Vu Lan ở nhà không thay thế điều đó, nhưng có những thứ chùa không có:
- Người được tri ân đang ngồi ngay đó. Lời cảm ơn nói trước mặt cha mẹ khác lời nguyện nói trước tượng Phật.
- Mọi thế hệ cùng có mặt, kể cả người không đi chùa, không theo Phật giáo.
- Có thời gian để nghe. Ở chùa, mọi người lặng im; ở nhà, ông bà được kể.
- Hợp với người già yếu, không phải đi đường, chen chúc, ngồi lâu trên nền đất.
Nhiều nhà kết hợp: con cháu đi chùa dự lễ buổi chiều, tối về nhà làm buổi sum họp. Hai việc không chọi nhau.
Ba phần của một buổi tối Vu Lan
| Phần | Thời lượng gợi ý | Nội dung | Ai dẫn |
|---|---|---|---|
| Nghi lễ ngắn | Mười lăm tới hai mươi phút | Thắp hương gia tiên, khấn, cài hoa, có thể đọc một đoạn kinh | Người lớn tuổi nhất còn khoẻ, hoặc con trưởng |
| Bữa cơm | Khoảng một tiếng | Ăn cùng, món người lớn thích, nấu chung | Người nấu chính, có con cháu phụ |
| Trò chuyện | Ba mươi tới bốn mươi lăm phút | Nghe chuyện đời ông bà, cha mẹ; đọc thư; xem ảnh cũ | Một người con hoặc cháu lớn làm người hỏi |
Tổng cộng khoảng hai tiếng. Dài hơn thì người già mệt, trẻ nhỏ quấy; ngắn hơn thì chưa kịp nói gì. Thứ tự có thể đổi: có nhà ăn trước rồi mới làm lễ.
Phân việc theo tuổi để ai cũng có phần
Buổi tối sẽ ấm hơn nếu mỗi người đều góp tay, thay vì một người nấu nướng mệt nhoài còn những người khác ngồi chờ.
| Tuổi | Việc phù hợp |
|---|---|
| Trẻ ba tới sáu tuổi | Vẽ một bức tranh tặng ông bà, bày đũa, trao hoa |
| Trẻ bảy tới mười hai tuổi | Viết thiệp, đọc một đoạn ngắn, rót nước mời ông bà, chụp ảnh |
| Thiếu niên | Làm người phỏng vấn ông bà, ghi âm, làm album ảnh cũ |
| Người lớn | Nấu nướng, dẫn phần lễ, sắp xếp chỗ ngồi |
| Ông bà, cha mẹ | Đứng lễ nếu muốn, kể chuyện, chọn món ăn; không nấu, không dọn |
Dòng cuối là điều quan trọng nhất: hôm đó, người được tri ân không phải làm việc.
Chuẩn bị trước một tuần
- Chốt ngày giờ hợp với người ở xa nhất và người già nhất. Không nhất thiết phải đúng ngày rằm.
- Hỏi ông bà, cha mẹ muốn ăn gì, và hỏi có điều gì kiêng theo bệnh: ít muối, ít đường, đồ mềm.
- Chọn người hỏi chuyện và chuẩn bị sẵn vài câu hỏi.
- Gom ảnh cũ trong nhà, nhờ người lớn chỉ ai là ai.
- Chuẩn bị hoa nếu gia đình muốn làm nghi thức cài hoa.
- Dọn bàn thờ gia tiên, kiểm tra đèn thờ, bát hương.
- Báo trước cho mọi người rằng buổi tối không phải chỗ bàn chuyện chia nhà, tiền bạc hay chuyện chưa êm.
Phần nghi lễ ngắn tại bàn thờ gia tiên
Phần này không cần làm theo một khuôn cố định. Một trình tự nhiều nhà dùng:
- Cả nhà đứng trước bàn thờ, người dẫn thắp hương, khấn ngắn: báo với tổ tiên hôm nay con cháu sum họp mùa Vu Lan, nhớ ơn ông bà cha mẹ.
- Mỗi người lần lượt vái. Trẻ nhỏ chỉ cần chắp tay, không cần cầm hương.
- Nếu gia đình đi chùa, một người đọc kinh Vu Lan Bồn bằng tiếng Việt, chỉ mất ít phút.
- Cài hoa: con cháu cài hoa hồng đỏ lên áo người còn cha mẹ, hoa trắng cho người đã mất cha mẹ, kể cả ông bà. Ý nghĩa hai màu hoa có ở bài nghi thức bông hồng cài áo mùa Vu Lan.
Thắp ít hương, mở cửa sổ, không để hương cháy khi cả nhà đã sang bàn ăn mà không ai để ý bàn thờ. Ông bà có bệnh phổi, hen thì đứng xa bàn thờ một chút khi thắp hương.
Bữa cơm: ăn cùng nhau quan trọng hơn món gì
Mùa Vu Lan, nhiều gia đình ăn chay theo tinh thần nhà Phật; nhiều nhà vẫn ăn mặn. Không có điều gì bắt buộc. Điều nên giữ:
- Món người lớn thích, nhất là những món gắn với quê, với thời trẻ của ông bà. Một món canh mẹ hay nấu cho con hồi nhỏ, nay con nấu lại cho mẹ, thường là món nhiều cảm xúc nhất.
- Hợp sức khoẻ: người già có bệnh huyết áp, tiểu đường, thận nên ăn theo dặn dò của bác sĩ; đừng vì ngày lễ mà ép ăn.
- Đồ mềm, dễ nhai cho người răng yếu; cắt nhỏ, bỏ xương cho trẻ nhỏ để tránh hóc.
- Nấu chung: con cháu vào bếp cùng, hỏi bà cách nấu. Bữa cơm vừa là món ăn vừa là một bài học gia đình.
Mâm cơm cúng gia tiên ngày rằm, nếu có, có thể dùng làm luôn bữa ăn; cách bày mâm gọn có ở bài mâm cơm cúng gia tiên rằm tháng Bảy.
Ghi lại chuyện đời ông bà, cha mẹ
Đây là phần nhiều gia đình về sau quý nhất. Khi người lớn còn, ai cũng nghĩ chuyện cũ lúc nào nghe cũng được. Khi người lớn đi rồi, người ta mới tiếc không có lấy một đoạn ghi âm giọng ông, một tấm ảnh có ghi tên những người trong đó.
Câu hỏi gợi ý
- Hồi nhỏ, nhà ông bà ở đâu, trông thế nào?
- Món ăn nào ông bà nhớ nhất từ hồi bé?
- Ông bà gặp nhau thế nào?
- Năm khó khăn nhất ông bà từng trải qua là năm nào, đã vượt qua ra sao?
- Ông bà nhớ gì về cha mẹ của mình?
- Có điều gì ông bà muốn con cháu nhớ mãi?
Hỏi chậm, mỗi buổi chỉ vài câu, để người lớn kể theo mạch của họ. Không ngắt lời để sửa ngày tháng.
Lưu giữ thế nào
- Hỏi ông bà có đồng ý cho ghi âm hoặc quay lại không. Có người ngại, nên tôn trọng.
- Ghi âm bằng điện thoại, đặt gần người kể, tắt tivi.
- Sau buổi tối, một người nghe lại và ghi tóm tắt vào sổ hoặc tệp chung của gia đình.
- Ảnh cũ: chụp hoặc quét lại, ghi tên người, năm, nơi chụp theo lời kể.
- Lưu nhiều bản, ở nhiều nơi, để không mất khi hỏng một chiếc điện thoại.
Năm sau, buổi Vu Lan có thể tiếp tục từ chỗ dở. Sau vài năm, gia đình sẽ có một cuốn chuyện đời quý hơn bất kỳ món quà nào.
Thư tay và lời cảm ơn
Nhiều người Việt ngại nói lời thương với cha mẹ thành tiếng. Viết dễ hơn. Gợi ý cho buổi tối:
- Mỗi người con, người cháu viết vài dòng, không cần dài: một kỷ niệm cụ thể và một lời cảm ơn cụ thể.
- Đọc to nếu người viết muốn; nếu không, trao tay để ông bà đọc sau.
- Tránh những câu chung chung như công ơn trời biển. Một câu như hồi con thi rớt, mẹ không mắng mà nấu cho con nồi chè đậu thường chạm tới người nhận hơn.
Thư tay để lại cũng là thứ người con giữ được về sau. Những việc báo hiếu cụ thể khác quanh năm có ở bài báo hiếu cha mẹ còn sống mùa Vu Lan.
Khi trong nhà còn chuyện chưa êm
Không phải gia đình nào cũng hoà thuận. Có anh em giận nhau chuyện đất đai, có người con từng bị cha mẹ đối xử nặng lời, có dâu rể chưa hợp. Một buổi Vu Lan ở nhà có thể là dịp hàn gắn, cũng có thể thành dịp bùng lên.
- Nói trước với mọi người: tối nay không bàn chuyện tranh chấp.
- Không ép ai xin lỗi ai giữa bữa ăn. Lời xin lỗi bị ép thường làm vết thương sâu thêm.
- Người còn giận có thể tham gia phần lễ rồi về sớm. Như vậy vẫn hơn không đến.
- Nếu quan hệ với cha mẹ từng có tổn thương thật, người con không có bổn phận phải tỏ ra ấm áp hơn mức mình có. Hiếu không đòi người ta quên những gì đã xảy ra.
Khi ông bà yếu, nằm một chỗ
Với người già đang bệnh, buổi tối hai tiếng có thể quá sức. Điều chỉnh:
- Rút gọn còn ba mươi tới bốn mươi lăm phút.
- Mang buổi lễ tới bên giường: cài hoa lên áo ông bà, đọc thư, cho cháu nhỏ ngồi cạnh.
- Không thắp hương trong phòng người bệnh; thắp ở bàn thờ, phòng bệnh chỉ đặt hoa.
- Chia người vào thăm theo nhóm nhỏ, không kéo cả nhà vào phòng một lúc.
- Theo dõi sắc mặt, nhịp thở của ông bà; mệt thì dừng.
Ví dụ: buổi tối Vu Lan của một gia đình bốn thế hệ
Một gia đình có cụ bà gần chín mươi tuổi, hai người con, bốn người cháu và hai chắt nhỏ. Cụ không đi chùa được nữa. Năm ấy, đứa cháu học lớp mười một xung phong làm người hỏi chuyện. Chiều rằm, người lớn đi chùa, tối về cả nhà làm lễ ở bàn thờ gia tiên, hai chắt nhỏ cài hoa hồng đỏ lên áo ông bà nội, cụ được cài hoa trắng vì mẹ cụ mất đã lâu.
Bữa cơm có món cá kho và canh chua cụ dạy con dâu nấu hồi mới về nhà chồng. Sau bữa, đứa cháu hỏi cụ chuyện hồi nhỏ đi bán rau ở chợ huyện, ghi âm hơn ba mươi phút. Cụ kể tới đoạn đi chợ gặp ông cố thì cả nhà cười. Năm sau, cụ yếu hơn, buổi tối ngắn lại và diễn ra bên giường cụ. Đoạn ghi âm năm trước được mở cho cụ nghe lại giọng mình.
Sai lầm thường gặp
- Để ông bà, cha mẹ tự nấu nướng, dọn dẹp cho buổi tối tri ân chính họ.
- Kéo dài buổi tối quá sức người già.
- Biến bữa cơm thành dịp bàn chuyện chia tài sản, chuyện ai đóng góp nhiều hơn.
- Chụp ảnh, quay phim nhiều hơn là ngồi nghe.
- Ép ăn những món ngày lễ trái với chế độ bệnh của người lớn.
- Thắp nhiều hương trong phòng kín, có người già và trẻ nhỏ.
- Chỉ làm cho có rồi quên, năm sau không ai nhớ ghi âm để ở đâu.
Khi nào nên hỏi người có chuyên môn
- Chế độ ăn của người già có bệnh: hỏi bác sĩ điều trị hoặc chuyên gia dinh dưỡng.
- Mâu thuẫn gia đình kéo dài: chuyên gia tâm lý, tư vấn gia đình có thể giúp; tranh chấp tài sản thì hỏi luật sư, đừng đem lên mâm cơm.
- Nghi thức Phật giáo: muốn đọc kinh, cài hoa theo nghi thức chùa, hỏi thầy ở chùa gia đình hay đi.
- Người già suy giảm trí nhớ: nếu ông bà hay quên, lẫn lộn chuyện cũ mới, nói với bác sĩ; khi hỏi chuyện thì kiên nhẫn, không sửa lời.
Câu chuyện ngài Mục Kiền Liên cứu mẹ, gốc của mùa Vu Lan, có thể kể lại cho các cháu trong buổi tối; xem bài tích Mục Kiền Liên cứu mẹ.
Ai muốn có một món quà nhỏ trao kèm lá thư cho cha mẹ, như một chiếc vòng tay giản dị đeo hằng ngày, có thể xem trang sức ở Vật Phẩm Phong Thuỷ; chọn món cha mẹ thật sự dùng, nhẹ, dễ đeo, thay vì món đắt mà cất tủ.