Rằm tháng Bảy ở ba miền khác nhau thế nào: ngày cúng, mâm cô hồn và những nếp riêng
Trả lời ngắn: rằm tháng Bảy ở ba miền có chung cái lõi là cúng gia tiên và cúng cô hồn, nhưng nếp làm khác nhau. Miền Bắc gọi là Tết Trung Nguyên, hay cúng gần rằm và trước đây đốt nhiều đồ mã cho người thân. Miền Trung cúng cô hồn chu đáo, nhiều nơi làm cả xóm. Miền Nam cúng sớm từ đầu tháng, có tục giật cô hồn và gắn với lệ cúng mùng 2, 16 của nhà buôn. Không nếp nào đúng hơn nếp nào.
Những gì viết dưới đây là xu hướng thường gặp, không phải luật của từng vùng. Trong mỗi miền, từng làng, từng phố, từng nhà lại có nếp riêng. Bài viết để tham khảo, không để chấm điểm ai làm đúng.
Miền Bắc: Tết Trung Nguyên và nếp lễ gia tiên
Ở miền Bắc, rằm tháng Bảy thường được gọi là Tết Trung Nguyên, là một trong những dịp lễ lớn trong năm của gia đình. Điểm nhấn là lễ gia tiên, với mâm cỗ khá đầy đủ, nhiều nhà nấu chay. Cúng cô hồn thường làm cùng ngày, sau lễ gia tiên, mâm nhỏ ngoài sân hoặc trước cửa.
Trước đây, nhiều gia đình miền Bắc đốt khá nhiều đồ mã như quần áo giấy, tiền vàng gửi cho người thân đã khuất. Nếp này đang được nhiều nhà thu gọn, do lo ngại về lãng phí, khói bụi và cháy nổ trong khu dân cư đông.
Miền Trung: cúng cô hồn chu đáo, đậm tính cộng đồng
Ở nhiều nơi miền Trung, đặc biệt vùng Huế và lân cận, lễ cúng cô hồn được làm rất chu đáo. Mâm thường có cháo, gạo muối, khoai, bắp, bánh, trái cây, có khi thêm các món chay. Có những khu phố, làng xóm cùng góp làm lễ chung, mời nhà chùa tụng kinh.
Người Huế còn có những lễ tưởng niệm người chết oan mang tính địa phương với lịch riêng, cho thấy lòng thương người vô danh đã ăn sâu vào đời sống tín ngưỡng của vùng đất này.
Miền Nam: cúng sớm, giật cô hồn, nhà buôn giữ lệ
Ở miền Nam, nhiều nhà cúng cô hồn từ mùng 2 tới 14 tháng Bảy, và nhiều người kiêng để quá rằm. Mâm cô hồn hay có bánh kẹo, bỏng ngô, khoai lang, mía, gạo muối, cháo, nước ngọt, đôi khi có tiền lẻ. Sau khi khấn, chủ nhà cho trẻ con và người qua đường lấy đồ cúng, gọi là giật cô hồn.
Các tiệm buôn, đặc biệt ở khu đông người Hoa sinh sống, giữ lệ cúng cô hồn vào mùng 2 và 16 âm lịch hằng tháng. Tháng Bảy vì vậy chỉ là dịp làm lễ lớn hơn của một nếp quen.
Bảng so sánh nhanh
| Miền Bắc | Miền Trung | Miền Nam | |
|---|---|---|---|
| Ngày cúng cô hồn | Gần rằm, ngày 14 hoặc 15 | Rải rác trong tháng | Mùng 2 tới 14 |
| Trọng tâm | Lễ gia tiên | Lễ cô hồn, lễ chung xóm | Lễ cô hồn, lễ định kỳ nhà buôn |
| Nếp đặc trưng | Đốt đồ mã cho người thân | Lễ cộng đồng, mời chùa tụng | Giật cô hồn |
| Xu hướng hiện nay | Thu gọn đồ mã | Giữ lễ chung, gọn hơn | Chia quà văn minh hơn |
Gia đình nhiều vùng sống chung: làm sao cho hoà
Một nhà có bố gốc Bắc, mẹ gốc Nam, sống ở thành phố miền Trung là chuyện thường. Mỗi người mang theo nếp quê mình, dễ có những câu như "bên nội làm vậy là sai". Vài gợi ý để êm ấm:
- Giữ lõi chung: mâm gia tiên trong nhà, mâm cô hồn ngoài trời, tách riêng.
- Để người lớn nhất quyết ngày cúng; người khác góp món theo nếp quê mình.
- Cho mâm cô hồn mang dấu ấn cả hai: có cháo, gạo muối kiểu Bắc, có bánh kẹo chia cho trẻ kiểu Nam.
- Không dùng chữ "sai" cho nếp của người khác; nói "quê mình làm thế này".
Những thay đổi chung ở cả ba miền
Dù khác nhau, cả ba miền đang có vài thay đổi giống nhau. Đồ mã được thu gọn; nhiều chùa vận động bỏ hẳn. Mâm cúng nhỏ lại ở đô thị, vì nhà chật, vì chung cư có quy định về lửa. Việc chia đồ cúng chuyển dần từ giành giật sang trao tận tay. Nhiều gia đình kết hợp lễ với việc thiện, như nấu cháo phát cho người khó khăn. Đó là những thay đổi giữ được tinh thần lễ mà hợp với đời sống hiện tại.
Khi chuyển tới vùng khác sống
Người chuyển nhà sang vùng khác có thể giữ nếp quê, có thể học nếp nơi ở mới, có thể kết hợp. Một điều nên làm là để ý cách hàng xóm làm: họ cúng ngày nào, chia đồ thế nào, đốt mã ở đâu. Biết vậy để không gây phiền, như không đốt mã ở chỗ khu phố không cho phép, không bày mâm chắn lối đi chung.
Chuyện món ăn: mỗi miền một chút khác
Ngay trong mâm cô hồn, món ăn cũng mang dấu vùng miền. Ngoài Bắc hay có cháo trắng, bỏng gạo, ngô luộc, chè. Miền Trung hay có khoai lang, bắp luộc, bánh in, bánh ít. Miền Nam hay có mía khúc, bỏng ngô, bánh kẹo đóng gói, nước ngọt, đôi khi có trái cây miệt vườn. Những khác biệt này chủ yếu do sản vật địa phương và thói quen mua sắm, không phải do quy định tín ngưỡng nào. Món nào dễ chia, dễ ăn, sẵn có ở quê mình là hợp.
Gia đình muốn tìm hiểu thêm về nếp thờ cúng từng vùng có thể tham khảo sách phong thuỷ và văn hoá tại Vật Phẩm Phong Thuỷ, đọc như tư liệu tham khảo chứ không xem là quy chuẩn bắt buộc.