Rằm tháng Bảy khi sống xa quê, ở nước ngoài hay ở một mình: giữ nếp nhà theo cách hợp với chỗ ở
Trả lời ngắn: sống xa quê, ở nước ngoài hay ở một mình vẫn giữ được rằm tháng Bảy, chỉ cần đổi cách làm cho hợp chỗ ở. Ba việc cốt lõi là xem đúng ngày âm theo lịch Việt, làm một mâm nhỏ hoặc một việc thiện thay mâm, và nối với gia đình ở quê bằng một cuộc gọi hay một phần góp. Ở nơi cấm lửa thì dùng đèn điện, không đốt vàng mã; lòng nhớ ông bà và lòng thương người lạ không phụ thuộc vào số nén hương.
Có người lần đầu đi học xa, có người đã ở nước ngoài mười mấy năm, có người già sống một mình sau khi con cái đi làm ăn xa. Rằm tháng Bảy với họ thường kèm một nỗi chống chếnh: không có mâm cơm đông người, không có sân để bày mâm cô hồn, không có ai nhắc ngày. Bài này đi từng hoàn cảnh và nói những gì làm được.
Ba hoàn cảnh thường gặp
| Hoàn cảnh | Khó khăn chính | Cách làm hợp lý |
|---|---|---|
| Ở trọ, ở thuê tại thành phố lớn trong nước | Phòng chật, không có sân, chủ nhà ngại lửa | Mâm thật nhỏ, đèn điện hoặc nến trong cốc, góp phần với nhà ở quê |
| Sống, học tập, làm việc ở nước ngoài | Lệch múi giờ, thiếu nguyên liệu, quy định về lửa và khói nghiêm | Xem ngày theo lịch Việt, không đốt gì, đến chùa hoặc hội người Việt nếu có, làm việc thiện tại chỗ |
| Người lớn tuổi ở một mình | Không đủ sức làm mâm, dễ buồn, dễ bị người lạ dụ mua lễ | Mâm tối giản, nhờ hàng xóm hoặc con cháu gọi video, đi chùa cùng người quen |
Xem ngày âm cho đúng khi ở xa
Ở trong nước, lịch treo tường nào cũng có ngày âm. Ở nước ngoài thì khác. Vài điều cần biết:
- Âm lịch Việt Nam và âm lịch Trung Quốc tính theo hai múi giờ khác nhau. Vì vậy đôi khi ngày đầu tháng âm của hai bên lệch nhau một ngày. Ứng dụng lịch âm của người Hoa, người Hàn có thể không khớp với lịch ở quê. Nếu muốn trùng ngày với nhà, nên dùng ứng dụng hoặc trang lịch ghi rõ là lịch Việt Nam, hoặc đơn giản là hỏi người nhà.
- Lệch múi giờ. Rằm ở quê có thể đã sang buổi tối khi bên mình mới sáng, hoặc ngược lại. Không cần cúng cùng một giờ với nhà. Cúng vào buổi chiều theo giờ nơi mình ở là đủ.
- Không cần đúng ngày rằm. Cúng cô hồn thường làm trong khoảng từ đầu tháng Bảy đến rằm, nhiều nơi làm cả tháng. Ngày làm việc bận thì dồn vào ngày nghỉ gần nhất. Bài cúng rằm tháng Bảy ngày nào giờ nào có phân tích kỹ hơn những gì là thói quen, những gì là lời đồn.
Nối với gia đình ở quê
Với người ở xa, phần quan trọng nhất của rằm tháng Bảy thường không phải mâm cúng của mình, mà là cảm giác vẫn thuộc về mâm cúng ở nhà. Vài cách nối:
- Gọi trước vài ngày, hỏi nhà định làm gì. Hỏi cụ thể: ngày nào cúng, mâm có món gì, ai về. Câu hỏi cụ thể cho thấy mình quan tâm thật.
- Góp một phần. Gửi một khoản nhỏ để mua hoa, hoặc nhờ người nhà nấu món mà ông bà mình từng thích, coi như phần của mình. Không cần nhiều.
- Gọi video lúc nhà cúng. Không phải để "khấn qua điện thoại", chỉ để có mặt. Nhiều ông bà thấy cháu trên màn hình là đủ vui.
- Kể với nhà mình đã làm gì ở bên này. Một mâm nhỏ, một bữa cơm chay, một lần đi chùa. Nhà biết mình vẫn giữ nếp thì yên tâm.
Mâm gọn trong phòng trọ hoặc căn hộ nhỏ
Ở trong nước mà không có sân, có thể bày ở bậu cửa sổ, ban công, hoặc ngay trong phòng trên một chiếc khay đặt gần cửa. Danh sách tối giản:
- Một chén cháo trắng loãng hoặc một chén cơm trắng.
- Một ít gạo và muối trong hai chén nhỏ.
- Một ít bánh kẹo, một hai loại trái cây.
- Một ly nước sạch.
- Một cây nến trong cốc thuỷ tinh hoặc một đèn nến điện.
Bài cúng cô hồn khi ở trọ, thuê nhà có thêm chi tiết về cách nói chuyện với chủ nhà và người ở cùng.
Ở nước ngoài: nguyên liệu thay thế
Không có mía, không có khoai lang Việt, không có bỏng gạo? Không sao. Tinh thần của mâm cô hồn là những món giản dị, dễ chia, gần với cái ăn của người nghèo. Thay bằng những gì gần nhất nơi mình ở:
| Món quen ở nhà | Có thể thay bằng |
|---|---|
| Cháo trắng | Gạo bất kỳ nấu loãng, hoặc một chén cơm |
| Bỏng gạo, bỏng ngô | Bỏng ngô đóng gói, bánh gạo, ngũ cốc khô |
| Khoai lang, khoai mì | Khoai tây luộc, khoai lang bản địa |
| Mía | Một loại trái cây ngọt dễ chia: táo, chuối, nho |
| Bánh kẹo Việt | Bánh quy, kẹo nơi mình sống |
| Hương, nến | Đèn nến điện, hoặc không cần |
Điều cần tránh là ráng mua đồ cúng Việt giá cao ở cửa hàng châu Á chỉ để mâm "giống nhà". Món giản dị mua ở chợ gần nhà đúng tinh thần hơn.
Lửa, khói và quy định nơi ở
Đây là chỗ người mới sang hay vướng. Ở nhiều nước, căn hộ có đầu báo khói nhạy, hợp đồng thuê nhà cấm nến và hương, và việc đốt bất cứ thứ gì ngoài trời có thể bị phạt hoặc gây báo cháy cả toà nhà. Quy định mỗi nơi một khác, nên:
- Đọc lại hợp đồng thuê nhà, quy định ký túc xá hoặc hỏi người quản lý toà nhà trước.
- Không đốt vàng mã ở bất cứ đâu trong khu dân cư nước ngoài. Đây không chỉ là chuyện an toàn mà còn là chuyện tôn trọng hàng xóm.
- Không thắp hương dưới đầu báo khói. Nếu được phép thắp, thắp một nén, mở cửa sổ, đặt trên đĩa chịu nhiệt, và ngồi trông đến khi tắt.
- Không rải gạo muối ra hành lang, sân chung hay đường phố. Nhiều nơi coi đó là xả rác, và có thể thu hút chuột, chim.
Tìm chùa hoặc cộng đồng người Việt nơi mình sống
Ở nhiều thành phố có đông người Việt, các chùa và hội đoàn thường tổ chức lễ Vu Lan và lễ cầu siêu, cúng thí thực vào tháng Bảy. Đến đó có mấy cái lợi: được tham dự nghi thức đầy đủ do người xuất gia làm, được ăn một bữa chay với người cùng quê, và có thể ghi tên ông bà để cầu siêu. Cách tìm: hỏi bạn bè người Việt, hội sinh viên, hoặc nhóm cộng đồng người Việt ở thành phố mình trên mạng xã hội. Nếu nơi mình ở không có chùa Việt, một ngôi chùa của cộng đồng Phật giáo khác cũng thường có dịp lễ tương tự; có thể hỏi trước xem khách có được tham dự không.
Người lớn tuổi sống một mình
Nhiều ông bà sống một mình vẫn muốn tự cúng cho đủ lệ, và đó là điều đáng quý. Có vài điều con cháu và hàng xóm nên để ý:
- Sức khoẻ: nấu nồi cháo, khiêng bàn ra sân, cúi người thắp hương lâu dưới nắng có thể quá sức. Nên làm mâm nhỏ, đặt trên bàn cao vừa tầm.
- Lửa: người già hay quên. Dùng nến trong cốc thuỷ tinh hoặc đèn điện, để sẵn một xô nước, và nhờ một người ngồi cùng tới khi hương tàn.
- Người lạ đến chào lễ: có người gõ cửa bán "mâm cúng giải hạn", nói rằng nhà có vong theo, phải cúng lớn. Đây là thủ thuật gieo sợ rồi bán cách giải. Con cháu nên dặn trước, và ông bà không nên quyết chi tiền ngay khi có người lạ giục.
- Nỗi buồn: rằm tháng Bảy là dịp nhớ người đã mất, người già ở một mình dễ buồn hơn. Một cuộc gọi, một lần ghé thăm có ích hơn mâm to.
Lịch năm bước cho người ở xa
- Đầu tháng Bảy âm lịch: xác định ngày rằm theo lịch Việt, chọn ngày nghỉ gần nhất để làm lễ.
- Trước vài ngày: gọi về nhà hỏi kế hoạch, gửi phần góp nếu có.
- Trước một ngày: mua đủ đồ cho mâm nhỏ, kiểm tra quy định về lửa nơi ở.
- Ngày làm lễ: bày mâm buổi chiều, khấn ngắn bằng lời của mình, ngồi lại vài phút, rồi dọn. Nếu có chùa hoặc hội người Việt, đến dự.
- Sau lễ: chia bánh trái cho bạn cùng phòng, đồng nghiệp hoặc mang đến một bếp ăn cho người khó khăn; gọi kể cho nhà nghe.
Việc thiện thay cho mâm cúng
Ở những nơi không thể bày mâm, nhiều người chọn làm một việc thiện vào dịp này, coi đó là phần "thí thực" của mình. Gốc của lễ là cho người đói ăn, nên việc này rất gần ý gốc:
- Góp thực phẩm khô cho ngân hàng thực phẩm hoặc bếp ăn từ thiện ở thành phố mình.
- Mua một bữa ăn cho người vô gia cư, trao tận tay và nói một câu tử tế.
- Tham gia một buổi tình nguyện nấu ăn ở chùa hoặc hội đoàn.
- Gửi một khoản cho bếp ăn ở bệnh viện ở quê qua người nhà.
Những việc này không cần nghi thức, không cần lửa, và người nhận là người thật.
Ví dụ: ba người, ba cách làm
Một sinh viên năm nhất ở thành phố lớn
Phòng trọ không có ban công. Bạn mua một hộp bánh, hai trái chuối, một chai nước, bày trên khay ở bậu cửa sổ chiều ngày nghỉ, bật đèn nến điện, đứng lặng vài phút nghĩ về ông nội đã mất. Sau đó mang bánh chia cho mấy bạn cùng dãy trọ, rồi gọi video về nhà đúng lúc mẹ đang bày mâm.
Một chị làm việc ở nước ngoài
Căn hộ có đầu báo khói, hợp đồng cấm nến. Chị nấu một nồi cháo, múc một chén đặt cạnh cửa sổ, không thắp gì. Cuối tuần chị theo mấy người bạn đến chùa Việt dự lễ Vu Lan, ghi tên bà ngoại để cầu siêu. Phần tiền định mua đồ cúng chị góp vào bếp ăn của chùa.
Một bà cụ ở một mình
Con cháu ở xa dặn bà làm mâm nhỏ, mua sẵn cho bà một cây đèn nến điện. Chị hàng xóm sang phụ bày mâm và ngồi cùng bà tới lúc hương tàn. Tối hôm ấy con gái gọi video, bà kể chuyện mâm cháo, kể cả chuyện mấy đứa trẻ trong xóm ghé xin bánh.
Những sai lầm hay gặp
- Ráng làm như ở nhà: mua vàng mã, mua đủ món đắt tiền ở cửa hàng châu Á, rồi không có chỗ đốt. Gọn mà đúng ý thì hơn.
- Thắp hương trong phòng kín: khói đọng lại, đầu báo khói kêu, có thể phải sơ tán cả toà. Mở cửa, hoặc đừng thắp.
- Tự trách mình vì không về được: người ở xa hay day dứt. Ông bà nào cũng muốn con cháu sống tốt ở nơi mình đang ở hơn là bỏ việc về chỉ để thắp nén hương.
- Tin lời "cúng xa không linh": đây là câu thường đi kèm lời mời mua lễ đắt. Không có điều gì kiểm chứng được về chuyện ấy.
Nỗi nhớ nhà và khi nào nên tìm người giúp
Với người đi xa, nhất là năm đầu tiên hay năm vừa mất người thân, rằm tháng Bảy có thể khơi dậy nỗi nhớ rất nặng. Buồn vài ngày là bình thường. Nếu nỗi buồn kéo dài, mất ngủ nhiều đêm, không muốn ăn, không đi học đi làm được, thì đó là lúc nên gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tư vấn tâm lý. Ở nhiều nước, trường học và nơi làm việc có dịch vụ tư vấn miễn phí; người ở trong nước có thể hỏi bệnh viện hoặc phòng khám gần nhà. Người lớn tuổi ở một mình có dấu hiệu buồn kéo dài cũng nên được con cháu đưa đi khám.
Một món nhỏ để giữ nếp lâu dài
Người ở xa nhiều năm thường muốn có một góc nhỏ cố định trong nhà, một đĩa chịu nhiệt, một cái đèn, một bình hoa, để mỗi dịp lễ chỉ cần lấy ra là dùng. Ai đang ở trong nước muốn sắm sẵn một chiếc lư hương nhỏ, gọn cho căn hộ có thể tìm ở mục lư hương của Vật Phẩm Phong Thuỷ; chọn loại đế vững, chịu nhiệt, và đọc kỹ quy định nơi ở trước khi thắp.
Rằm tháng Bảy ở xa không cần giống ở quê. Chỉ cần mình còn nhớ ngày, còn nghĩ về những người đã khuất và những người đang đói, thì nếp nhà vẫn đi cùng mình.