Mâm cơm cúng gia tiên rằm tháng Bảy: chay hay mặn, bao nhiêu món và cách bày cho ấm cúng
Trả lời ngắn: mâm cúng gia tiên rằm tháng Bảy là một bữa cơm mời ông bà, cha mẹ đã khuất, đặt trên hoặc trước bàn thờ. Không có số món bắt buộc; một mâm bốn đến sáu món sạch sẽ, có món người thân từng thích, là đủ. Nhiều nhà nấu chay vì rằm tháng Bảy trùng mùa Vu Lan, nhưng mâm mặn cũng không sai. Mâm này tách hẳn khỏi mâm cô hồn ngoài trời.
Ngày rằm tháng Bảy thường bị nỗi lo cô hồn lấn át, đến mức nhiều người quên rằng cốt lõi của ngày này với gia đình Việt là tưởng nhớ người thân. Mâm cơm gia tiên chính là nơi lòng tưởng nhớ ấy hiện ra rõ nhất.
Chay hay mặn
Không có quy định. Hai cách đều có lý do:
- Mâm chay: theo tinh thần Vu Lan, nhiều gia đình ăn chay ngày rằm như một cách báo hiếu và tích phúc cho người đã khuất. Gia đình có người theo Phật giáo thường chọn cách này.
- Mâm mặn: theo nếp cúng rằm hằng tháng, giữ những món quen trong bữa cơm gia đình. Nhiều nhà nấu đúng món ông bà từng thích.
Có nhà làm cả hai: một mâm chay dâng bàn thờ Phật, một mâm mặn cúng gia tiên. Chọn cách nào cũng nên bàn với người lớn trong nhà để không ai thấy phật lòng.
Thực đơn ba cỡ
| Cỡ mâm | Gợi ý mâm chay | Gợi ý mâm mặn |
|---|---|---|
| Gọn (bốn món) | Xôi, canh rau củ, đậu phụ sốt cà, rau luộc | Xôi, canh bí, thịt luộc, rau xào |
| Vừa (sáu món) | Thêm nem chay, nấm xào, chè | Thêm gà luộc, nem rán, chè |
| Đầy đủ (tám món trở lên) | Thêm canh nấm, miến xào, chả chay, đĩa dưa | Thêm canh măng, giò, miến xào, đĩa dưa |
Thực đơn khác nhau theo vùng. Miền Bắc hay có xôi, gà, canh măng; miền Nam hay có canh khổ qua, thịt kho, chè. Món nào quen với nhà mình là món đúng.
Món người thân từng thích
Đây là chi tiết đáng giữ nhất. Một đĩa cá kho bà hay nấu, một ấm trà ông hay uống, một gói thuốc lá của bố ngày xưa. Những món này không có trong sách hướng dẫn nào, nhưng là thứ khiến bữa cơm cúng thành bữa cơm của gia đình mình. Con cháu đứng trước mâm, nhìn thấy món ấy, tự nhiên nhớ.
Với người mất trẻ, như con cái mất sớm, nhiều gia đình đặt thêm một ly sữa, một gói bánh. Không có gì sai khi làm vậy. Nếu không còn ai nhớ món người thân thích, có thể hỏi các cô chú lớn tuổi trong họ; nhiều khi chính cuộc hỏi chuyện ấy lại gợi ra những kỷ niệm mà con cháu chưa từng nghe.
Cách bày trên bàn thờ
- Lau sạch bàn thờ, thay nước, thay hoa từ hôm trước hoặc sáng sớm.
- Nếu bàn thờ hẹp, kê một bàn sạch phía trước, phủ khăn, đặt mâm lên đó.
- Món chính như xôi, gà đặt giữa; canh, món phụ xung quanh; bát đũa đặt phía ngoài, số bộ tuỳ nhà.
- Đặt rượu, nước, trà ở hàng trước; hoa quả có thể để riêng trên bàn thờ.
- Thắp hương, người lớn nhất khấn mời, cả nhà đứng sau.
Lời mời ông bà: nói bằng lời của mình
Bài khấn mẫu có nhiều trên sách và mạng, chữ khác nhau. Không có bài nào là chuẩn duy nhất. Người khấn có thể nói: hôm nay là rằm tháng Bảy, con cháu sắm mâm cơm, kính mời ông bà, cha mẹ về dùng, mong ông bà phù hộ cho cả nhà mạnh khoẻ, hoà thuận. Nhắc tên từng người đã khuất nếu muốn. Lời mộc mạc vẫn đủ lòng thành.
Gắn bữa cơm với tinh thần Vu Lan
Vu Lan nhắc chuyện báo hiếu cả cha mẹ đã mất lẫn cha mẹ còn sống. Mâm cơm rằm là dịp tốt để con cháu về đông đủ, ăn cùng ông bà, cha mẹ còn đang sống. Có nhà dành chỗ ngồi đầu cho người già nhất, mời họ gắp miếng đầu tiên. Có nhà gọi video cho con cháu ở xa vào giờ thắp hương. Những việc nhỏ ấy làm ngày rằm ấm hơn mọi mâm cao cỗ đầy.
Không lãng phí sau lễ
Sau một tuần hương, hạ lễ, cả nhà dùng bữa. Nấu vừa đủ cho số người ăn, tránh nấu thật nhiều cho đẹp mâm rồi bỏ. Đồ còn lại có thể chia cho hàng xóm, người giúp việc, người làm quanh xóm. Thức ăn mặn để lâu ngoài trời dễ hỏng, nên cất tủ lạnh sớm.
Những lỗi nhỏ hay gặp khi bày mâm
- Bày đồ còn nóng bốc khói sát chân hương: hơi nóng làm hoa héo nhanh, khói hương lẫn hơi thức ăn khó chịu. Để món nguội bớt rồi hãy đặt lên.
- Đặt mâm quá gần đèn, nến: khăn trải bàn dễ bắt lửa. Giữ khoảng cách ít nhất một gang tay.
- Chất mâm cao quá: đĩa chồng lên đĩa dễ đổ khi thắp hương. Thà bày rộng ra hai bàn.
- Quên nước sạch: nhiều nhà nhớ rượu mà quên ly nước, trong khi nước là thứ không thể thiếu trên bàn thờ Việt.
- Để mâm quá lâu: sau khi hương tàn nên hạ lễ, nhất là ngày nắng nóng, để đồ ăn không bị ôi.
Không lỗi nào trong số này khiến lễ "mất linh". Chúng chỉ làm mâm kém sạch, kém an toàn, và đó là lý do đáng để tránh.
Nhà nào muốn sắm lại bộ đĩa, mâm bồng cho bàn thờ gia tiên trang nghiêm hơn có thể xem mâm bồng và đồ thờ tại Vật Phẩm Phong Thuỷ; bộ cũ còn dùng tốt thì cứ lau sạch mà dùng, không cần đổi.