Vu Lan và cúng cô hồn trong cùng một tháng: hai nghi lễ, một tấm lòng thương mở rộng dần
Trả lời ngắn: lễ Vu Lan hướng về cha mẹ, ông bà và tổ tiên của chính mình, thường gắn với chùa và bàn thờ gia tiên. Lễ cúng cô hồn hướng về những vong linh không nơi nương tựa, không ai thờ cúng, thường bày ngoài cửa. Hai nghi lễ khác đối tượng nhưng chung một tinh thần: lòng thương bắt đầu từ người thân rồi mở rộng ra tới cả những người không quen biết.
Ngày rằm tháng Bảy ở nhiều gia đình Việt là một ngày bận rộn: sáng lên chùa dự lễ Vu Lan, trưa cúng gia tiên, chiều bày mâm cô hồn trước cửa. Người trẻ đôi khi lẫn lộn ba việc này, không rõ việc nào là gì, vì sao lại cùng một ngày. Hiểu gốc của từng việc giúp làm có thứ tự và có ý nghĩa hơn.
Ba lớp của rằm tháng Bảy
Rằm tháng Bảy trong văn hoá Việt là nơi gặp nhau của nhiều lớp truyền thống:
- Vu Lan: từ kinh Vu Lan Bồn của Phật giáo, câu chuyện Mục Kiền Liên cứu mẹ, nhấn mạnh báo hiếu.
- Xá tội vong nhân: quan niệm dân gian, có ảnh hưởng Đạo giáo, rằng ngày này các vong linh được xá tội, được về dương gian.
- Cúng gia tiên: tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Việt, rằm nào cũng có, rằm tháng Bảy thì làm long trọng hơn.
Lễ cúng cô hồn chủ yếu xuất phát từ lớp thứ hai, kết hợp với tinh thần thí thực của Phật giáo.
So sánh hai nghi lễ
| Vu Lan | Cúng cô hồn | |
|---|---|---|
| Hướng về | Cha mẹ, ông bà, tổ tiên | Vong linh không nơi nương tựa |
| Nơi làm | Chùa, bàn thờ gia tiên | Ngoài cửa, sân, vỉa hè trước nhà |
| Lễ vật | Hoa, hương, mâm cơm chay hoặc mặn, cúng dường chùa | Cháo trắng, gạo muối, bánh kẹo, khoai, mía, nước |
| Tinh thần chính | Báo hiếu, biết ơn | Bố thí, thương xót |
| Gốc | Phật giáo | Tín ngưỡng dân gian, hoà với thí thực Phật giáo |
Điểm chung: lòng thương mở rộng dần
Đặt hai nghi lễ cạnh nhau, có thể thấy một mạch rất đẹp. Vu Lan bắt đầu từ tình thương gần nhất, tình thương của con với mẹ. Mục Kiền Liên thương mẹ đến mức muốn cứu mẹ khỏi cảnh khổ. Rồi câu chuyện mở rộng: Đức Phật dạy không chỉ cứu mẹ mình, mà cha mẹ nhiều đời. Lễ cô hồn đi thêm một bước: thương cả những người không phải cha mẹ mình, không phải tổ tiên mình, những người không còn ai nhớ tới.
Như những vòng tròn đồng tâm trên mặt nước, lòng thương bắt đầu từ trong nhà và lan dần ra ngoài ngõ. Khi hiểu như vậy, cúng cô hồn không còn là việc làm vì sợ, mà là phần tiếp nối tự nhiên của lòng hiếu thảo.
Sắp xếp trong một ngày
Thứ tự phổ biến ở nhiều gia đình, không phải quy định bắt buộc:
- Sáng: lên chùa dự lễ Vu Lan, cúng dường, cài hoa, hoặc thắp hương ở nhà.
- Trưa: cúng gia tiên với mâm cơm, con cháu quây quần.
- Chiều: cúng cô hồn ngoài cửa, rồi chia đồ cúng.
Thứ tự này có lý do dễ hiểu: trong nhà trước, ngoài ngõ sau; người thân trước, người lạ sau, như cách tiếp khách của người Việt. Nhưng nếu hoàn cảnh không cho phép làm đủ trong một ngày, nhiều nhà cúng trước hoặc sau rằm vài ngày, điều này được chấp nhận rộng rãi.
Không cần làm đủ mọi thứ
Có những gia đình bận, nhà chật, hoặc không theo Phật giáo. Không ai bắt buộc phải làm cả ba việc. Có nhà chỉ cúng gia tiên, có nhà chỉ lên chùa, có nhà chỉ bày một mâm cô hồn nhỏ. Điều quan trọng là việc mình làm được làm với tâm thành. Một cuộc điện thoại hỏi thăm cha mẹ ngày rằm có thể còn ý nghĩa hơn một mâm cỗ làm vội.
Những nhầm lẫn thường gặp
- Bày mâm cô hồn lên bàn thờ gia tiên: không nên, vì hai lễ khác đối tượng.
- Coi tháng Bảy là tháng xui, chỉ toàn kiêng kỵ: thực ra Phật giáo coi đây là mùa báo hiếu, mùa làm việc thiện.
- Nghĩ phải cúng cô hồn thật to mới tránh được điều xấu: lễ thí thực cốt ở lòng thương, không ở độ lớn.
Ở chùa, hai nghi lễ cũng đi cùng nhau
Nhiều chùa trong mùa Vu Lan tổ chức cả lễ báo hiếu và lễ chẩn tế, cúng thí thực cho các vong linh cô hồn, thường do chư tăng chủ trì với nghi thức riêng. Phật tử có thể gửi lễ, góp phần vào lễ chẩn tế chung của chùa thay vì tự cúng ở nhà, nhất là với những gia đình ở chung cư chật hẹp.
Vì sao cúng cô hồn kéo dài cả tháng
Lễ Vu Lan thường tập trung vào ngày rằm, nhưng việc cúng cô hồn ở nhiều nơi có thể làm bất kỳ ngày nào trong tháng Bảy âm lịch, phổ biến nhất là từ mùng một tới rằm. Lý giải dân gian là các vong linh được về dương gian suốt tháng, tới cuối tháng mới trở lại. Đây là quan niệm, mỗi vùng mỗi khác. Với gia đình bận rộn, điều này lại là thuận lợi: có thể chọn một ngày rảnh rang trong tháng để cúng cô hồn chu đáo, không phải dồn mọi việc vào đúng ngày rằm cùng lúc với lễ chùa và cúng gia tiên.
Một ngày rằm trọn vẹn trông như thế nào
Hình dung một gia đình bình thường: sáng sớm, mẹ dẫn con lên chùa, con được cài bông hồng đỏ, mẹ cài bông hồng trắng vì bà ngoại đã mất. Trưa, cả nhà quây quần bên mâm cơm cúng ông bà, con được nghe kể chuyện bà ngoại ngày xưa. Chiều, con phụ bố xếp bánh lên mâm cô hồn trước cửa, rồi mang bánh chia cho bác bảo vệ đầu ngõ. Một ngày như thế không cần cầu kỳ, nhưng đứa trẻ học được trọn vẹn bài học của mùa Vu Lan: thương mẹ, nhớ ông bà, và nghĩ tới cả những người không ai nhớ.
Gia đình muốn trang hoàng bàn thờ gia tiên cho mùa Vu Lan, như thay bát hương mới hay thêm một tượng Phật nhỏ, có thể tham khảo các mẫu tượng Phật ở Vật Phẩm Phong Thuỷ, đặt ở vị trí cao, sạch, trang nghiêm.