Tích Mục Kiền Liên cứu mẹ: câu chuyện gốc của mùa Vu Lan và điều nó nói về lòng hiếu thảo
Trả lời ngắn: theo kinh Vu Lan Bồn, tôn giả Mục Kiền Liên, một đại đệ tử của Đức Phật, dùng thần thông thấy mẹ mình đọa vào cảnh ngạ quỷ đói khát. Ông mang cơm tới nhưng cơm hoá thành than lửa. Đức Phật dạy rằng sức một người không cứu được, phải nhờ sức chú nguyện của chư tăng mười phương vào ngày rằm tháng Bảy, ngày chư tăng mãn hạ, sắm lễ cúng dường. Nhờ vậy mẹ ông được thoát. Từ đó có lễ Vu Lan báo hiếu.
Mỗi năm vào rằm tháng Bảy, các chùa tổ chức lễ Vu Lan, người ta cài hoa hồng lên áo, con cháu về thăm cha mẹ. Phía sau những nghi thức đó là một câu chuyện cũ, được kể đi kể lại qua nhiều thế hệ, đôi khi thêm thắt đến mức khó phân biệt đâu là kinh, đâu là truyện. Bài này kể lại câu chuyện ở phần cốt lõi.
Mục Kiền Liên là ai
Mục Kiền Liên, còn gọi là Mục Liên, là một trong những đệ tử lớn của Đức Phật, thường được nhắc cùng tôn giả Xá Lợi Phất. Trong truyền thống Phật giáo, ông được xem là bậc thần thông đệ nhất trong hàng đệ tử. Các kinh điển nhắc tới ông ở nhiều câu chuyện khác nhau; câu chuyện cứu mẹ là câu chuyện nổi tiếng nhất ở Việt Nam và các nước Đông Á.
Câu chuyện theo kinh Vu Lan Bồn
Kinh Vu Lan Bồn là một bản kinh ngắn, phổ biến trong Phật giáo Bắc tông. Phần cốt truyện có thể tóm lại như sau:
- Sau khi đắc đạo, Mục Kiền Liên muốn đền ơn cha mẹ, dùng thần thông tìm xem mẹ mình đang ở đâu.
- Ông thấy mẹ đọa vào cảnh ngạ quỷ, thân gầy trơ xương, đói khát khổ sở.
- Thương mẹ, ông mang bát cơm tới dâng. Bà vừa đưa cơm lên miệng thì cơm hoá thành than lửa, không ăn được.
- Ông khóc lóc về bạch Phật. Phật dạy rằng tội nghiệp của mẹ ông sâu nặng, sức một mình ông không cứu nổi.
- Phật chỉ cách: vào ngày rằm tháng Bảy, ngày chư tăng mười phương kết thúc ba tháng an cư, hãy sắm đủ phẩm vật cúng dường chư tăng; nhờ công đức và sức chú nguyện của chư tăng, mẹ ông sẽ được giải thoát.
- Mục Kiền Liên làm theo, và mẹ ông thoát khỏi cảnh khổ.
- Phật dạy thêm rằng người con hiếu thảo nào cũng có thể làm như vậy để báo ơn cha mẹ hiện tại và cha mẹ nhiều đời.
Phần dân gian thêm vào
Ở Việt Nam, câu chuyện được kể thêm nhiều chi tiết qua truyện, tuồng, chèo và lời giảng. Người mẹ thường được gọi là bà Thanh Đề, được kể là người tham lam, keo kiệt, phá giới khi còn sống, nên mới chịu khổ. Có những phiên bản kể chi tiết về các tầng địa ngục, về việc Mục Liên đi qua từng cửa ngục. Những chi tiết này có giá trị văn hoá, nhưng không nằm trong bản kinh ngắn. Biết điều đó giúp người nghe hiểu: phần cốt lõi là lòng hiếu và sức mạnh của cộng đồng, không phải những mô tả rùng rợn về địa ngục.
Vì sao cơm hoá thành lửa
Hình ảnh bát cơm hoá lửa thường được giảng như một biểu tượng: lòng tham và nghiệp xấu khiến người ta không thể nhận được điều tốt dù nó ở ngay trước mặt. Cũng có cách giảng rằng tình thương riêng của một người, dù lớn, vẫn có giới hạn, cần mở rộng ra thành lòng từ bi chung mới đủ sức chuyển hoá. Đây là cách diễn giải, mỗi vị giảng sư có thể nói khác nhau.
Ngày chư tăng tự tứ
Rằm tháng Bảy trong truyền thống Bắc tông là ngày kết thúc mùa an cư kiết hạ, ba tháng chư tăng ở yên một chỗ tu tập. Ngày cuối mùa an cư là ngày tự tứ, các vị tăng tự nhận lỗi và thỉnh cầu nhau chỉ lỗi, nên được coi là ngày thanh tịnh. Đức Phật chọn ngày này để Mục Kiền Liên cúng dường, với ý rằng công đức cúng dường chư tăng thanh tịnh có sức mạnh lớn. Đó là lý do lễ Vu Lan gắn với rằm tháng Bảy.
Vu Lan và lễ cô hồn: cùng một tinh thần
Lễ cúng cô hồn và lễ Vu Lan rơi vào cùng dịp, và có chung một mạch: lòng thương đối với những người đang chịu khổ ở cõi khác. Mục Kiền Liên cứu mẹ mình; lễ thí thực mở rộng lòng thương đó ra những vong linh không có ai thờ cúng, không có con cháu như Mục Kiền Liên để cứu giúp. Hiểu như vậy, cúng cô hồn không phải để xua đuổi hay để mua sự bình yên, mà là làm thay cho những người con mà các vong linh ấy không có.
Điều câu chuyện nói với người hôm nay
- Lòng hiếu không dừng lại khi cha mẹ còn sống; nhớ ơn người đã khuất cũng là hiếu.
- Có những việc một người không làm nổi, cần cả cộng đồng chung tay.
- Bố thí là cách chuyển hoá lòng tham, cả của người cho lẫn của những gì người cho muốn vượt qua.
- Báo hiếu không đo bằng mâm cỗ to, mà bằng việc tốt làm với tâm thành.
Kể câu chuyện cho con cháu
Khi kể cho trẻ, có thể bỏ bớt những chi tiết địa ngục đáng sợ, giữ lại phần một người con thương mẹ, đi tìm mẹ, và nhờ thầy, nhờ bạn cùng giúp đỡ để cứu mẹ. Trẻ sẽ nhớ câu chuyện như một bài học về tình thương và sự giúp đỡ nhau, đúng với tinh thần của mùa Vu Lan.
Ai muốn tìm đọc bản kinh Vu Lan và các sách giảng giải để hiểu kỹ hơn có thể xem mục sách ở Vật Phẩm Phong Thuỷ, hoặc hỏi các chùa gần nhà, nơi thường có kinh sách ấn tống.