Từ điển nhỏ về cúng cô hồn: giải nghĩa những chữ hay gặp, từ thí thực, ngạ quỷ đến giật cô hồn

Trả lời ngắn: quanh lễ cúng cô hồn có khoảng ba chục từ hay gặp, chia được thành bảy nhóm: tên gọi của lễ, người nhận lễ, thời điểm, chữ trong văn khấn, nghi thức trong chùa, đồ cúng và tục dân gian. Phần lớn là từ Hán Việt, gốc Phật giáo hoặc Đạo giáo, đã được dân gian dùng lâu đến mức nghĩa bị trượt đi. Hiểu đúng chữ thì lời khấn bớt máy móc, và mình dễ nhận ra khi ai đó dùng chữ để doạ.

Bài này là một cuốn từ điển nhỏ. Mỗi mục ghi nghĩa gốc, nghĩa dân gian đang dùng, và chỗ hay bị hiểu lệch. Chỗ nào là quan niệm dân gian, chỗ nào có ghi chép trong kinh sách, bài sẽ nói rõ. Chỗ nào người viết không chắc, bài nói là không chắc.

Vì sao nên hiểu chữ trước khi làm lễ

Văn khấn cô hồn lưu hành trên sách và mạng dày đặc chữ Hán Việt: tín chủ, sửa biện, thụ hưởng, siêu sinh, các đẳng. Nhiều người đọc thuộc mà không biết mình đang nói gì, nên khấn xong vẫn thấy trống. Có ba lý do để bỏ ra mười lăm phút đọc phần giải nghĩa:

• Lời khấn có hồn hơn. Biết "thụ hưởng" là mời ăn, "siêu sinh" là cầu cho người ta thoát khổ, thì câu khấn thành một lời mời thật, không còn là thần chú.
• Dễ tự soạn lời của mình. Hiểu ý từng câu rồi thì có thể nói bằng tiếng Việt thường mà không sợ thiếu.
• Bớt sợ. Những chữ như "quỷ môn quan", "ngạ quỷ", "vong" nghe nặng nề. Khi biết chúng từ đâu ra và vốn mang nghĩa gì, nỗi sợ thường nhẹ đi, chỗ cho lòng thương rộng ra.

Muốn đọc phần lịch sử theo mạch kể, có bài riêng về ba dòng chảy làm nên lễ cúng cô hồn. Bài này đi theo từng chữ.

Nhóm 1: tên gọi của lễ

Thí thực

"Thí" là cho, bố thí. "Thực" là đồ ăn. Thí thực là cho ăn, cụ thể là cho những chúng sinh đói khát ăn. Đây là tên gọi gốc Phật giáo của lễ. Chữ này nói rõ tinh thần: lễ là một việc cho đi, không phải nộp lễ để được yên.

Cúng cô hồn, cúng thí

Cách gọi dân gian. "Cúng thí" ghép chữ cúng của người Việt với chữ thí của nhà Phật, nghe là biết đây là lễ cho, không phải lễ cầu. Ở nhiều vùng Nam Bộ người ta nói gọn "cúng cô hồn", ở một số nơi miền Trung còn nghe "cúng âm hồn" cho những người chết oan trong biến cố chung của làng.

Chẩn tế

"Chẩn" là cứu giúp, như trong "chẩn cấp", "phát chẩn". "Tế" là cúng tế. Chẩn tế là lễ cúng để cứu giúp vong linh, thường làm quy mô lớn ở chùa hoặc đình, gọi là đàn chẩn tế hay trai đàn chẩn tế. Lễ ở nhà mình là phiên bản nhỏ của cùng một tinh thần.

Nhóm 2: những ai nhận lễ

Cô hồn

"Cô" là lẻ loi, không nơi nương tựa, như trong "cô nhi", "cô độc". "Hồn" là phần tinh thần của người đã khuất. Cô hồn là hồn của người không còn ai thờ cúng: chết xa nhà, chết không ai biết tên, không con cháu, hoặc con cháu đã thất lạc. Chữ này vốn chỉ một hoàn cảnh đáng thương, không chỉ một thứ đáng sợ. Bài cô hồn là ai kể kỹ hơn về những phận người ấy.

Cô hồn các đẳng

"Đẳng" là bậc, hạng. Cụm này nghĩa là cô hồn thuộc mọi tầng lớp, mọi cảnh ngộ. Khi khấn câu này, mình đang mời tất cả, không phân biệt sang hèn.

Thập loại chúng sinh

Mười loài chúng sinh. Cách nói này quen với người Việt nhờ bài văn tế của Nguyễn Du, thường được gọi là Văn chiêu hồn hay Văn tế thập loại chúng sinh, kể ra những phận người chết trong đủ hoàn cảnh: người làm quan, người buôn bán, người lính, người phụ nữ lỡ làng, đứa trẻ chết non. "Mười" ở đây nên hiểu là muôn loài, không phải con số đếm được.

Ngạ quỷ

"Ngạ" là đói. Ngạ quỷ là quỷ đói, một trong sáu cõi luân hồi theo giáo lý Phật giáo, thuộc ba đường khổ cùng với địa ngục và súc sinh. Trong kinh sách, ngạ quỷ được tả là bụng to cổ nhỏ, ăn không nuốt được: một hình ảnh của lòng tham và sự thiếu thốn, không phải một con quái vật đi bắt người.

Diệm Khẩu

"Diệm" là lửa, "khẩu" là miệng. Đây là tên vị ngạ quỷ miệng phun lửa trong tích A Nan, được ghi trong một bộ kinh thường được dịch là kinh Cứu Bạt Diệm Khẩu Ngạ Quỷ Đà La Ni. Theo tích, vị ngạ quỷ báo cho A Nan biết ông sắp chết, và Phật dạy A Nan cách thí thực để giúp chúng sinh đói khát. Đây là một trong những gốc kinh điển của nghi thức thí thực.

Vong, vong linh, vong nhân

"Vong" là mất, đã qua đời. Vong linh là linh hồn người đã mất, vong nhân là người đã mất. Chữ "vong" trung tính, không mang nghĩa ma quái; người Việt vẫn dùng nó để nói về ông bà mình.

Nhóm 3: thời điểm của lễ

Trung Nguyên

Theo Đạo giáo có ba ngày "nguyên": Thượng Nguyên rằm tháng Giêng, Trung Nguyên rằm tháng Bảy, Hạ Nguyên rằm tháng Mười. Mỗi ngày gắn với một vị quan coi việc trời, đất, nước. Rằm tháng Bảy là ngày của Địa quan, vị coi việc xá tội. Vì thế người miền Bắc vẫn gọi rằm tháng Bảy là Tết Trung Nguyên.

Xá tội vong nhân

Tha tội cho người đã chết. Đây là quan niệm có gốc Đạo giáo, đi vào dân gian qua ngày Trung Nguyên. Từ đó mới có ý "ngày này các vong được thả ra", và có lệ cúng cho họ.

Vu Lan, Vu Lan bồn

Vu Lan bồn là phiên âm từ tiếng Phạn, thường được giải là "cứu người bị treo ngược", tức cứu khổ. Lễ Vu Lan gắn với tích Mục Kiền Liên cứu mẹ và là lễ báo hiếu của nhà Phật, cũng rơi vào rằm tháng Bảy. Vu Lan và xá tội vong nhân trùng ngày nhưng khác gốc; chuyện này có bài riêng ở chủ đề Vu Lan.

Tháng cô hồn

Cách gọi dân gian cho cả tháng Bảy âm lịch. Dân gian kể rằng trong tháng này "quỷ môn quan mở cửa", vong linh được về dương gian. Đây là một hình ảnh dân gian, không phải giáo lý của Phật giáo hay ghi chép lịch sử.

Mùng 2 và 16

Hai ngày trong mỗi tháng âm lịch mà nhiều nhà buôn bán cúng cô hồn định kỳ. Lệ này phổ biến ở Nam Bộ và trong cộng đồng có gốc Hoa; gốc gác có nhiều cách giải thích, chưa có ghi chép thống nhất.

Nhóm 4: những chữ trong văn khấn

Đây là nhóm hay gặp nhất, vì nó nằm trong miệng người khấn. Bảng dưới gom các chữ phổ biến, kèm cách nói tiếng Việt thường để ai muốn khấn bằng lời mình có thể thay thế.

Một điểm nhỏ đáng để ý: "phù hộ độ trì" là lời cầu với bề trên. Dùng nó với cô hồn, những người mình đang mời đến nhận đồ cho, thì đảo ngược tâm thế của lễ. Nhiều bản lưu hành vẫn có câu này; giữ hay bỏ là tuỳ nhà, nhưng nên biết nó lệch. Bài giải nghĩa một văn khấn phổ biến đi qua từng câu theo đúng thứ tự khấn.

Nhóm 5: chữ trong nghi thức của chùa

Người tại gia ít khi tự làm những nghi thức này, nhưng hay nghe chúng khi đi chùa dịp rằm tháng Bảy.

Mông Sơn thí thực

Tên một khoa nghi thí thực phổ biến trong chùa Việt, mang tên núi Mông Sơn ở Trung Hoa, nơi theo truyền thuyết một vị thiền sư đã soạn nghi thức này. Khoa nghi gồm tụng, trì chú và các động tác tay (ấn) do người xuất gia thực hiện, thường vào buổi chiều.

Chân ngôn biến thực và cam lồ

"Chân ngôn" là thần chú. Chú biến thực có nghĩa là làm cho thức ăn ít biến thành nhiều, đủ cho mọi chúng sinh. "Cam lồ" là thứ nước ngọt mát, trong nghi thức tượng trưng cho nước làm dịu cơn khát và lửa nóng của ngạ quỷ. Đây là ý nghĩa tượng trưng theo nghi thức; không có gì để kiểm chứng theo nghĩa vật lý.

Cầu siêu, trai đàn

Cầu siêu là tụng niệm cầu cho người đã mất được siêu thoát. "Trai" là ăn chay, giữ giới; "đàn" là nơi lập lễ. Trai đàn là một đại lễ cầu siêu có lập đàn, thường kéo dài nhiều ngày ở các chùa lớn.

Nhóm 6: chữ chỉ đồ cúng

• Cháo thí: cháo trắng nấu loãng, món quen nhất của mâm. Dân gian giải thích rằng cháo loãng dễ "ăn" với những vong cổ nhỏ, đói lâu. Đây là cách giải thích dân gian, gắn với hình ảnh ngạ quỷ trong kinh.
• Gạo muối: cái ăn tối thiểu của người Việt. Sau lễ thường rải ra để "phân phát".
• Bỏng: bỏng gạo, bỏng ngô. Nhiều hạt, nhẹ, dễ chia.
• Vàng mã, mã: đồ làm bằng giấy để đốt, gồm tiền giấy, quần áo giấy. Không có trong lễ thí thực gốc của nhà Phật.
• Hoá vàng: đốt vàng mã. Chữ "hoá" ở đây là biến đi, chuyển đi.

Nhóm 7: chữ của tục dân gian

Giật cô hồn

Tục của Nam Bộ: sau khi cúng xong, gia chủ để người qua đường, nhất là trẻ con, "giật" đồ cúng. Ý gốc là đồ cúng phải đến tay người thật. Mặt trái của tục này là chen lấn; bài giật cô hồn văn minh có cách chia đồ an toàn.

Quỷ môn quan

"Cửa ải của quỷ". Hình ảnh dân gian về một cánh cổng giữa cõi âm và cõi dương, mở ra trong tháng Bảy. Lưu ý rằng ở Việt Nam còn có một địa danh Quỷ Môn Quan ở vùng biên giới phía Bắc, cái tên cũ của một cửa ải hiểm trở; đừng lẫn hai chuyện.

Cô hồn sống

Cách nói vui, đôi khi miệt thị, chỉ người lang thang hay trẻ đi giật đồ cúng. Nên tránh, nhất là trước mặt trẻ con.

Những chữ hay bị hiểu lệch

Cái lệch nào cũng đi theo một hướng: từ thương sang sợ. Đó cũng là hướng có lợi cho người bán lễ giải hạn. Một lời rao kiểu "tháng cô hồn vong về đòi nợ, phải cúng mâm lớn mới yên" dùng đúng những chữ này, chỉ đổi nghĩa của chúng.

Bốn bước tự kiểm một lời rao về cúng cô hồn

Khi đọc một bài viết, nghe một lời khuyên hay một lời chào hàng quanh tháng Bảy, có thể tự kiểm theo bốn bước:

1. Gạch chân những chữ Hán Việt. Tra lại nghĩa của chúng theo bảng trên. Nhiều lời doạ chỉ đứng được nhờ chữ nghe nặng.
2. Hỏi: chuyện này là quan niệm dân gian, ghi chép kinh sách hay điều kiểm chứng được? "Vong về trong tháng Bảy" là quan niệm dân gian. "Tích A Nan" là ghi chép trong kinh. "Đốt nhiều vàng mã gây khói bụi" là điều kiểm chứng được.
3. Xem lời đó đẩy mình về phía thương hay phía sợ. Lời khuyên lành thường nói về người nhận; lời doạ thường nói về hoạ của người cúng.
4. Xem nó có gắn với một món hàng không. Gieo sợ rồi bán cách giải, giục mua ngay, bảo càng đắt càng linh: đó là thủ thuật bán hàng, không phải giáo lý.

Ví dụ: một câu khấn trước và sau khi hiểu chữ

Chị Hạnh, một người bán tạp hoá, vẫn đọc từ tờ giấy dán sau tủ: "Tín chủ con thành tâm sửa biện hương hoa lễ vật, kính mời cô hồn các đẳng về thụ hưởng, phù hộ độ trì cho tín chủ buôn may bán đắt." Đọc xong phần giải nghĩa, chị đổi thành: "Con là Hạnh, bán hàng ở đầu hẻm. Hôm nay con chuẩn bị cháo, gạo muối, bánh trái, mời các vị không nơi nương tựa về dùng. Mong các vị được no, được nhẹ lòng. Con cũng mong nhà con khoẻ mạnh, làm ăn ngay thẳng." Câu sau ngắn hơn, đủ năm ý, và đứng đúng chỗ của người cho. Đây là một ví dụ minh hoạ, không phải bản mẫu bắt buộc.

Giải thích cho trẻ nhỏ bằng chữ dễ hiểu

Trẻ con hỏi "cô hồn là ma hả mẹ?" thì đó là dịp tốt để thay chữ. Có thể nói: "Cô hồn là những người đã mất mà không còn ai nhớ tới. Mình nấu cháo mời họ, như mời một người đói ghé ăn." Tránh những chữ dễ gây sợ như "ma đói", "quỷ". Nếu trẻ vẫn sợ, không nên ép trẻ đứng gần mâm hay giữ hương; lửa và khói cũng không hợp với trẻ nhỏ.

Khi nào nên hỏi người có chuyên môn

• Hỏi về giáo lý, kinh sách, nghi thức thí thực: hỏi thầy ở chùa gần nhà. Mỗi hệ phái có cách giảng khác nhau, và thầy biết rõ nghi thức nơi mình.
• Hỏi về lịch sử, gốc chữ, phong tục vùng miền: tìm sách của các nhà nghiên cứu văn hoá dân gian, hoặc hỏi người làm ở bảo tàng, viện nghiên cứu.
• Nỗi sợ không dứt, mất ngủ, ám ảnh kéo dài suốt tháng Bảy: đó là chuyện sức khoẻ tinh thần, nên gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý, không nên tìm người "giải hạn".

Một tủ sách nhỏ cho nhà

Từ điển chữ Hán Việt, một cuốn về phong tục Việt và một cuốn kinh nhật tụng là đủ để tra những chữ trong bài này. Nhà nào muốn có sẵn vài cuốn sách về văn hoá tín ngưỡng để đọc dần có thể xem ở mục sách phong thuỷ và văn hoá của Vật Phẩm Phong Thuỷ, rồi chọn cuốn có ghi rõ tác giả và nguồn.

Hiểu chữ không làm lễ dài hơn hay tốn hơn. Nó chỉ làm cho mấy phút đứng trước mâm cháo thật hơn: biết mình đang mời ai, mời để làm gì, và vì sao điều đó đáng làm.

Câu hỏi thường gặp