Tục giật cô hồn ở Nam Bộ: ý nghĩa, mặt trái và cách chia đồ cúng văn minh, an toàn
Trả lời ngắn: giật cô hồn là tục phổ biến ở Nam Bộ, khi chủ nhà khấn xong thì người qua đường, nhất là trẻ con, được lấy đồ cúng trên mâm. Dân gian tin đồ cúng được "giật" nhanh là điềm tốt cho cả chủ nhà lẫn người nhận. Ý chia sẻ ấy rất đẹp, nhưng khi biến thành chen lấn, giành giật thì dễ gây té ngã, tai nạn; cách tốt hơn là chia đồ thành túi và trao tận tay.
Ai từng ở các con hẻm Sài Gòn vào chiều mùng 2, 16 hay rằm tháng Bảy đều quen cảnh này: chủ tiệm vừa cắm hương xong, đám trẻ đã đứng chờ sẵn, có khi cả người lớn cũng xen vào. Tục ấy vừa vui vừa đáng lo. Bài này nhìn cả hai mặt.
Giật cô hồn diễn ra thế nào
Ở nhiều khu phố buôn bán, chủ nhà bày mâm trước cửa, khấn mời, chờ một lúc rồi ra hiệu cho người đứng quanh được lấy. Có nơi chủ nhà tự tay rải bánh kẹo, tiền lẻ, bỏng ngô ra cho mọi người nhặt. Đồ được lấy thường là bánh kẹo, trái cây, bỏng, khoai, nước ngọt, đôi khi có tiền xu, tiền giấy mệnh giá nhỏ.
Với trẻ con, đây là một ngày hội: đi từ nhà này sang nhà khác, gom một túi đầy. Với nhiều người lao động nghèo, đó cũng là một bữa ăn thêm.
Ý nghĩa: đồ cúng phải đến tay người
Có hai cách hiểu phổ biến. Thứ nhất, đồ cúng cô hồn không nên mang vào nhà, nên chia ra ngoài là hợp lẽ. Thứ hai, theo quan niệm dân gian, mâm được giật nhanh nghĩa là vong linh đã "nhận", nhà cúng sẽ thuận lợi. Cách hiểu thứ hai là niềm tin, không kiểm chứng được; cách hiểu thứ nhất thì rất thực tế và rất nhân văn: đồ ăn cúng cho người đói nên đến tay người cần.
Nhìn như vậy, tinh thần của tục không nằm ở chữ "giật", mà ở chữ "chia".
Mặt trái: khi chia sẻ biến thành chen lấn
- Té ngã, giẫm đạp: trẻ nhỏ chen giữa người lớn, ngã xuống nền xi măng, có khi ngay mép lòng đường.
- Bỏng: hương, nến còn cháy trên mâm khi mọi người lao vào.
- Tai nạn giao thông: đồ rải ra đường, trẻ chạy theo nhặt giữa dòng xe.
- Người lớn giành với trẻ: mất đi ý nghĩa chia cho người yếu thế.
- Rác: vỏ bánh, bỏng ngô, gạo vương vãi khắp vỉa hè sau lễ.
Cảnh xô đẩy quanh mâm cúng không hiếm gặp ở những khu phố đông. Chủ nhà hoàn toàn có thể giữ tục mà tránh được phần lớn rủi ro.
Cách chia đồ cúng văn minh, an toàn
- Chia túi sẵn: trước lễ, chia bánh kẹo, trái cây vào túi nhỏ bằng nhau. Mâm vẫn bày đầy đủ, chỉ là đã chuẩn bị sẵn phần trao.
- Tắt hương nến trước khi phát: chờ hương tàn hoặc dời bát hương, nến ra chỗ khác rồi mới mời mọi người lại gần.
- Trao tận tay, xếp hàng: một người lớn trong nhà đứng phát, ưu tiên trẻ nhỏ, người già.
- Không rải ra lòng đường: chỉ phát ở phần sân, hiên, vỉa hè trong nhà mình.
- Không ném tiền xu: xu lăn ra đường, trẻ chạy theo rất nguy hiểm. Muốn cho tiền thì bỏ vào túi.
Chọn món an toàn cho trẻ nhỏ
Đồ cúng giật cô hồn phần lớn đến tay trẻ con, nên chọn món cũng cần tính tới an toàn:
- Tránh kẹo cứng viên tròn nhỏ, thạch rau câu dạng cốc nhỏ hút một hơi, hạt nguyên vỏ cho trẻ dưới năm tuổi vì dễ hóc.
- Bánh còn hạn dùng, nguyên bao bì; không để bánh kẹo mở sẵn phơi nắng cả buổi.
- Trái cây đã rửa, loại dễ ăn như chuối, quýt.
- Nước đóng chai nhỏ thay vì ly nước rót sẵn.
Phụ huynh có con đi giật cô hồn nên kiểm túi đồ của con khi về, bỏ những thứ không rõ nguồn gốc hoặc dễ gây hóc.
Giữ tục ở nơi đông người, chật hẹp
Ở hẻm nhỏ, chợ đông, chủ nhà có thể chọn giờ vắng hơn, hoặc phát đồ ngay trong cửa tiệm. Nhiều tiệm buôn đã chuyển sang mang đồ cúng tới mái ấm, chùa có bếp từ thiện, hoặc phát cho anh chị bán vé số, chạy xe ôm quanh khu. Cách làm này giữ được tinh thần chia sẻ mà không gây tụ tập.
Nói chuyện với hàng xóm khi đổi cách làm
Đổi từ để mọi người tự giật sang phát túi tận tay đôi khi làm người quen trong xóm bỡ ngỡ, có người còn cho là "không đúng tục". Cách dễ nhất là báo trước vài hôm, nói rõ lý do: hẻm chật, năm trước có em nhỏ bị ngã, nhà muốn ai cũng có phần bằng nhau. Phần lớn mọi người sẽ hiểu, nhất là các phụ huynh. Nếu nhiều nhà trong hẻm cùng cúng một buổi, có thể rủ nhau thống nhất giờ phát và chỗ phát, để trẻ con không phải chạy từ đầu hẻm tới cuối hẻm giữa giờ xe đông. Một chút sắp xếp như vậy giữ được niềm vui của tục mà bớt hẳn nỗi lo cho người lớn.
Với tiệm buôn muốn giữ nếp cúng định kỳ, một bộ lư hương và đèn thờ đặt cố định ở góc trước cửa sẽ giúp lễ gọn và an toàn hơn; có thể tham khảo đèn thờ tại Vật Phẩm Phong Thuỷ, nhớ chọn loại đế vững, có chụp che gió.