Cúng cô hồn khi trong nhà mỗi người một niềm tin: giữ lễ bằng lòng thương mà không ép ai, không cãi nhau
Trả lời ngắn: khi trong nhà mỗi người một niềm tin, cách giữ lễ cúng cô hồn êm nhất là tách hai lớp: lớp nghi thức (thắp hương, khấn, hoá vàng) do người muốn làm đảm nhận, và lớp tấm lòng (nấu cháo, chia bánh cho trẻ, giúp người khó khăn) là chỗ cả nhà cùng góp được. Không ai bị ép thắp hương, cũng không ai bị chê là mê tín. Bàn trước, chia vai rõ, và giữ lễ ở mức vừa phải là ba điều làm được ngay.
Nhà Việt bây giờ hiếm khi đồng nhất. Ông bà giữ lệ cúng mùng 2, 16. Con dâu theo Công giáo. Con trai bảo "con không tin mấy chuyện này". Cháu học ở nước ngoài về hỏi "cúng để làm gì". Rằm tháng Bảy đến, mâm cháo trước cửa có thể thành chỗ hoà thuận, hoặc thành chỗ cãi nhau. Bài này dành cho những nhà như thế.
Những kiểu nhà hay gặp
Mỗi nhà một khác, nhưng có vài khuôn hay lặp lại. Nhìn vào bảng dưới, nhà mình có thể giống một hoặc vài dòng cùng lúc.
| Hoàn cảnh | Điều người giữ lễ lo | Điều người không cúng lo |
|---|---|---|
| Vợ hoặc chồng theo Công giáo, Tin Lành | Bỏ lễ là bất kính với nếp nhà | Tham gia nghi thức là trái đức tin của mình |
| Con cái không theo tôn giáo nào, nghi ngờ | Con coi thường truyền thống | Bị ép làm điều mình thấy vô nghĩa |
| Dâu, rể từ vùng miền khác | Người mới làm "sai lệ" nhà mình | Không biết lệ, sợ làm hỏng |
| Ông bà muốn làm to, con cháu muốn làm gọn | Làm gọn là thiếu lòng thành | Tốn tiền, tốn sức, khói lửa nguy hiểm |
| Một người trong nhà sợ tháng cô hồn | Người khác không coi trọng nỗi lo của mình | Nỗi sợ lan sang cả nhà, kiêng đủ thứ |
Cột hai và cột ba thường đều có lý. Cãi nhau xảy ra khi mỗi bên chỉ nhìn thấy cột của mình.
Tách hai lớp: nghi thức và tấm lòng
Lễ cúng cô hồn có hai lớp chồng lên nhau, và tách được.
- Lớp nghi thức: thắp hương, chắp tay, khấn, vái, hoá vàng. Đây là phần gắn với niềm tin tâm linh. Người không cùng niềm tin có thể thấy không thoải mái khi làm.
- Lớp tấm lòng: nấu một nồi cháo, chuẩn bị bánh kẹo, chia cho trẻ con trong xóm, nghĩ đến người không nơi nương tựa. Phần này gần như mọi đạo, mọi lối sống đều đồng ý là việc tốt.
Gốc của lễ thí thực là cho người đói ăn. Đọc lại bài cúng cô hồn vì thương hay vì sợ sẽ thấy lớp tấm lòng mới là lõi. Khi nhà mình nhìn ra điều này, câu hỏi đổi từ "ai phải cúng" sang "mỗi người góp phần nào".
Cùng một mâm, mỗi người một vai
Một buổi cúng cô hồn có khá nhiều việc. Chia vai theo niềm tin của từng người thì ai cũng có chỗ:
| Việc | Hợp với ai |
|---|---|
| Thắp hương, khấn, vái | Người giữ lễ, thường là người lớn tuổi hoặc chủ nhà |
| Nấu cháo, luộc khoai, sơ chế mía | Bất kỳ ai, kể cả người không cúng |
| Bày mâm, kê bàn, che nắng | Người trẻ, khoẻ |
| Trông lửa, chuẩn bị nước dập | Một người lớn tỉnh táo, không cần tham gia khấn |
| Chia bánh trái cho trẻ, người qua đường | Người thích giao tiếp, trẻ lớn trong nhà |
| Dọn dẹp sau lễ | Cả nhà |
Người theo đạo khác vẫn có thể nấu, bày, chia, dọn mà không phải thắp hương hay khấn. Người giữ lễ thì được làm đủ phần nghi thức mà không phải gánh hết việc nặng.
Khi trong nhà có người theo Công giáo hoặc Tin Lành
Đây là tình huống hay căng nhất, vì liên quan đến đức tin của cả hai phía. Vài điều nên biết:
- Mỗi giáo hội có quan điểm riêng về việc tham gia nghi lễ thờ cúng truyền thống, và quan điểm ấy có thể khác nhau giữa các giáo xứ, hội thánh. Người viết không đủ thẩm quyền để nói thay. Người trong cuộc nên hỏi linh mục hoặc mục sư của mình.
- Công giáo có những ngày cầu nguyện cho các linh hồn người đã khuất, nổi bật là tháng Mười Một dương lịch. Người Công giáo trong nhà có thể nói về những ngày ấy để mọi người thấy điểm chung: ai cũng nhớ tới người đã mất.
- Việc bố thí, giúp người nghèo được khuyến khích ở hầu hết các tôn giáo. Phần chia đồ ăn cho người khó khăn là chỗ dễ gặp nhau nhất.
Điều nên tránh là đẩy người kia vào thế phải chọn giữa đức tin và gia đình. Mời họ góp phần nấu nướng, chia quà; đừng đòi họ cầm hương.
Khi người trẻ cho rằng cúng là mê tín
Người trẻ nghi ngờ thường không phản đối lòng tốt. Họ phản đối những phần trông phi lý: đốt tiền giấy, kiêng đủ thứ, sợ hãi vô cớ. Nhiều khi họ đúng một nửa.
Cách nói chuyện có ích hơn tranh luận "có ma hay không":
- Nói về ý nghĩa xã hội: một nồi cháo, một túi bánh cho trẻ con nghèo là việc thật, kiểm chứng được.
- Nói về ký ức: ông bà giữ lễ vì thế hệ trước chứng kiến nhiều người chết đói, chết xa nhà. Lễ là cách nhớ.
- Thừa nhận phần đáng bỏ: đốt nhiều vàng mã gây khói bụi và nguy cơ cháy, nhiều nhà đã bớt. Người trẻ thấy mình được nghe sẽ dễ góp sức hơn.
Khi ông bà muốn làm to, con cháu muốn làm gọn
Đây là va chạm về quy mô, không phải về niềm tin. Cách giải hay dùng là giữ đủ món, giảm số lượng. Mâm của ông bà quen có mười món thì vẫn có đủ mười món, mỗi món một ít. Phần vàng mã giảm dần qua từng năm thay vì cắt một lần. Phần tiền tiết kiệm được, nói rõ là để làm gì: mua thêm sữa cho trẻ trong xóm, góp vào bếp ăn từ thiện. Ông bà thường dễ đồng ý khi thấy tiền không mất đi mà đổi sang một việc thiện khác.
Bài cúng cô hồn khác cúng gia tiên thế nào có phần nói về những chỗ hay lẫn giữa hai lễ; nhiều khi mâm to là do gộp nhầm đồ cúng gia tiên ra mâm cô hồn.
Năm bước để bàn chuyện cúng trong nhà
- Chọn lúc bàn. Bàn trước ngày cúng ít nhất một tuần, lúc cả nhà thoải mái, không bàn ngay trước mâm lễ.
- Để người giữ lễ nói trước. Hỏi họ: phần nào với họ là không bỏ được? Thường câu trả lời ngắn hơn mình nghĩ: nồi cháo, nén hương, lời khấn.
- Để người không cúng nói điều họ không làm được. Cũng thường ngắn: không cầm hương, không khấn, không muốn đốt nhiều giấy.
- Ghép hai danh sách. Phần ở giữa, việc ai cũng làm được, chính là lễ chung của nhà mình. Phân vai theo bảng ở trên.
- Thử một lần rồi nói lại. Sau lễ, hỏi nhau chỗ nào ổn, chỗ nào chưa. Kỳ sau chỉnh tiếp.
Ba tình huống cụ thể
Nhà anh Tuấn: vợ theo Công giáo
Mẹ anh Tuấn giữ lệ cúng cô hồn rằm tháng Bảy. Vợ anh theo Công giáo, những năm đầu đứng ngoài, mẹ chồng buồn. Năm sau, chị đề nghị nấu cháo và làm các túi bánh để chia cho trẻ con trong hẻm. Mẹ anh thắp hương, khấn. Chị đứng chia quà. Không ai phải làm điều mình không muốn, và mẹ chồng thấy con dâu cũng đang "cúng" theo cách của chị.
Nhà chị Mai: con trai tuổi mới lớn chê mê tín
Chị Mai không cãi. Chị giao cho con việc tính xem mâm năm nay hết bao nhiêu tiền, rồi đề nghị con chọn một chỗ để góp số tiền bớt được từ vàng mã. Con chọn mua sữa cho một mái ấm gần trường. Năm sau con tự nhắc mẹ chuẩn bị.
Nhà bác Hùng: bác gái rất sợ tháng cô hồn
Bác gái kiêng đủ thứ, không cho con cháu đi đâu buổi tối cả tháng. Con cháu không chê, mà ngồi lại đọc cùng bác một bài giải thích nguồn gốc lễ, rồi giữ những kiêng kỵ có lý do an toàn (không tắm sông mùa lũ, cẩn thận lửa) và nhẹ nhàng bỏ dần những kiêng kỵ chỉ làm lỡ việc. Khi nỗi sợ của bác vẫn kéo dài, mất ngủ, cả nhà đưa bác đi khám.
Những câu nên tránh nói
- "Cúng là mê tín" nói trước mặt người đang cúng. Nó chạm vào cả ký ức của họ, không chỉ niềm tin.
- "Không cúng thì có chuyện đấy" nói với người không cúng. Đây là doạ, và nó đi ngược tinh thần của lễ.
- "Nhà người ta ai cũng làm to" khi bàn chuyện quy mô. So sánh làm lễ thành cuộc thi.
- "Đạo của con/của em khác" như một câu chấm dứt cuộc nói chuyện. Nói tiếp điều mình làm được thì hơn.
Những sai lầm thường gặp
- Để một người gánh hết. Thường là người mẹ, người bà. Họ mệt rồi bực, cả nhà nghĩ là mâu thuẫn niềm tin, thật ra là mâu thuẫn việc nhà.
- Bắt trẻ con cầm hương. Trẻ nhỏ không nên cầm hương đang cháy, vừa dễ bỏng vừa dễ ngấm khói. Cho trẻ chia bánh là đủ.
- Ngừng lễ đột ngột khi người giữ lễ mất. Nhiều nhà bỏ hẳn rồi áy náy nhiều năm. Có thể giữ một phiên bản thật gọn, hoặc chuyển hẳn sang việc thiện, miễn là cả nhà bàn và đồng ý.
- Để người ngoài phân xử. Thầy cúng, người bán vàng mã, người quen "biết nhiều về tâm linh" có thể nói một câu khiến chuyện nhà thành nặng nề. Quyết định là của nhà mình.
Khi nào nên hỏi người có chuyên môn
- Câu hỏi về đức tin: người theo Công giáo hỏi linh mục, người theo Tin Lành hỏi mục sư, người theo Phật giáo hỏi thầy ở chùa. Mỗi người hỏi đúng người của mình.
- Mâu thuẫn kéo dài, ảnh hưởng tình cảm vợ chồng, cha mẹ con cái: một buổi gặp chuyên gia tư vấn gia đình có thể giúp hơn nhiều lần cãi nhau.
- Nỗi sợ, mất ngủ, lo âu kéo dài: gặp bác sĩ. Đó không phải chuyện để người bán lễ giải hạn lo.
Giữ lại phần chung: lòng thương người lạ
Dù khấn hay không khấn, cả nhà có thể đồng ý một câu: có những người đã mất mà không ai nhớ, và có những người đang sống mà không đủ ăn. Mâm cháo trước cửa là một cách nhớ tới cả hai. Lời mời ấy có thể nói bằng văn khấn, bằng lời cầu nguyện của đạo khác, hoặc chỉ bằng một túi bánh trao tận tay đứa trẻ trong hẻm. Ai muốn tự nói một lời ngắn có thể tham khảo bài khấn bằng lời của mình.
Nhà nào muốn có một góc nhỏ để cả nhà cùng ngồi lại những dịp như thế, một kệ sách, một chậu cây, một chiếc chuông gió nhẹ ngoài hiên, có thể tham khảo mục chuông gió và khánh treo của Vật Phẩm Phong Thuỷ; đó là đồ trang trí, không phải thứ để "trấn" hay "giải".