Cúng cô hồn khác cúng gia tiên thế nào: chỗ đặt, đồ cúng, lời khấn và thái độ
Trả lời ngắn: cúng gia tiên là mời ông bà, cha mẹ đã khuất về nhà, nên bày trên bàn thờ trong nhà, mâm cơm đầy đủ, xưng hô như con cháu. Cúng cô hồn là mời những vong linh không ai thờ, nên bày ngoài trời trước cửa, đồ ăn vụn dễ chia, lời khấn là lời mời khách lạ. Cùng một ngày làm cả hai thì thường cúng gia tiên trước, cô hồn sau, và tách riêng mâm, riêng hương.
Nhiều nhà vẫn lẫn hai lễ, đặc biệt vào rằm tháng Bảy khi mọi việc dồn vào một buổi. Có nhà bưng mâm cô hồn lên bàn thờ, có nhà khấn cô hồn bằng lời xưng "con cháu". Những chỗ lẫn ấy không phải tội lỗi gì, nhưng hiểu rõ ranh giới sẽ giúp mỗi lễ đúng tinh thần của nó.
Bảng so sánh nhanh
| Khía cạnh | Cúng gia tiên | Cúng cô hồn |
|---|---|---|
| Đối tượng | Ông bà, cha mẹ, người thân đã mất | Vong linh không nơi nương tựa, không ai thờ |
| Chỗ bày | Bàn thờ trong nhà | Sân, hiên, trước cửa, quay ra ngoài |
| Món chính | Mâm cơm, món người thân từng thích | Cháo loãng, gạo muối, bỏng, khoai, mía, bánh kẹo |
| Hương | Thắp ở bát hương thờ | Cắm ở bát gạo hoặc lư hương riêng ngoài trời |
| Lời khấn | Xưng con cháu, mời ông bà về | Xưng tín chủ, mời các vong linh |
| Sau lễ | Hạ lễ, cả nhà dùng bữa | Rải gạo muối, chia đồ cho người khác |
Khác ở đối tượng: người nhà và khách lạ
Với gia tiên, người cúng biết rõ mình đang mời ai, nhớ tên, nhớ ngày giỗ, có khi nhớ cả món người ấy thích. Lễ vì thế mang không khí sum họp. Với cô hồn, người cúng không biết tên ai cả. Đó là một lời mời rộng, dành cho bất cứ ai đang đói, đang lạc. Không khí của lễ nên là sự rộng lòng chứ không phải sự thân mật.
Hiểu như vậy sẽ thấy vì sao không nên khấn cô hồn bằng những lời cầu xin riêng tư kiểu "phù hộ cho con trúng mối hàng này". Người ta không nhờ khách lạ lo việc nhà; người ta mời khách ăn rồi chúc họ bình yên.
Khác ở chỗ bày: trong nhà và ngoài ngõ
Quan niệm phổ biến là cô hồn không vào nhà, nên mâm đặt ở ngưỡng cửa trở ra. Bàn thấp hoặc chiếu trải ở sân, hiên, mép vỉa hè đều được, miễn sạch và không chắn lối người khác. Một số gia đình còn giữ thói quen không mang đồ cúng cô hồn qua bậc cửa vào nhà; đây là kiêng cữ dân gian, giữ hay không tuỳ nhà.
Ngược lại, mâm gia tiên không bày ra sân. Nếu nhà chật, bàn thờ nhỏ, có thể bày mâm cơm trên một bàn sạch ngay trước bàn thờ.
Khác ở món ăn: bữa cơm và đồ ăn vụn
Mâm gia tiên là bữa cơm tử tế: cơm, canh, món mặn, món xào, chén đũa đủ người. Mâm cô hồn thì đồ vụn, dễ rải, dễ chia: cháo loãng vì theo dân gian cổ họng ngạ quỷ nhỏ chỉ nuốt được đồ lỏng, gạo muối để rải khắp nơi, bỏng ngô, khoai, mía, bánh kẹo để ai cũng nhận được một chút. Ý nghĩa từng món được bàn kỹ ở chủ đề mâm cúng cô hồn.
Khác ở lời khấn và cách xưng hô
Khấn gia tiên, người cúng xưng là con, cháu, gọi tổ tiên theo vai vế. Khấn cô hồn, người cúng thường xưng là tín chủ, nêu họ tên, địa chỉ, rồi mời "các vong linh, cô hồn các đẳng" về thụ hưởng. Lời khấn cô hồn nên có ba ý: mời ăn, cầu cho các vong no đủ và sớm siêu thoát, xin cho nhà cửa bình an. Không cần dài, không cần chữ Hán.
Thứ tự trong ngày khi làm cả hai
- Thắp hương bàn thờ Phật hoặc thần linh trong nhà nếu có.
- Cúng gia tiên, chờ hết một tuần hương, hạ lễ.
- Bày mâm cô hồn ngoài trời, thắp hương, khấn mời.
- Chờ hương tàn, rải gạo muối, hoá chút giấy tiền nếu có, chia đồ.
Phần đông các nhà làm theo trình tự này vì muốn mời người nhà trước, khách sau. Có nhà làm ngược lại vì giờ giấc bận rộn; điều đó không làm hỏng lễ, chỉ cần không trộn chung hai mâm.
Những chỗ hay lẫn và cách sửa nhẹ nhàng
- Cắm hương cô hồn vào bát hương thờ: nên dùng một bát gạo hoặc lư hương riêng ngoài trời. Bát hương thờ là của gia tiên.
- Bưng mâm cô hồn lên bàn thờ cho tiện: nên để ngoài, dù chỉ là ban công.
- Dùng lại đồ cúng gia tiên cho mâm cô hồn: được, miễn tách đĩa riêng, không phải đồ thừa.
- Khấn chung một bài cho cả hai: nên khấn riêng, mỗi bài vài câu là đủ.
Nhà chưa có bàn thờ gia tiên thì làm thế nào
Nhiều gia đình trẻ ở thuê, chưa lập bàn thờ, hoặc bàn thờ đặt ở nhà ông bà dưới quê. Khi đó rằm tháng Bảy có thể chỉ làm lễ cô hồn ngoài hiên, còn phần gia tiên thì gọi điện về quê góp tay, hoặc thắp một nén hương trước di ảnh đặt trang trọng trên kệ sạch. Không có quy định nào buộc phải làm đủ cả hai lễ ở cùng một nơi. Điều đáng giữ là đừng vì thiếu bàn thờ mà gộp người thân và khách lạ vào chung một mâm, một lời khấn; tách bạch như vậy là cách tôn trọng cả hai phía.
Nhà nào chưa có bát hương riêng cho lễ ngoài trời có thể tham khảo các mẫu bát hương nhỏ tại Vật Phẩm Phong Thuỷ; một chén sứ đựng gạo cũng làm được việc tương tự mà không tốn thêm gì.