Nguồn gốc lễ cúng cô hồn: từ pháp thí thực nhà Phật, Tết Trung Nguyên đến tục làng Việt

Trả lời ngắn: lễ cúng cô hồn ở Việt Nam không có một gốc duy nhất. Nó là chỗ gặp nhau của ba dòng: pháp thí thực của Phật giáo, ngày Trung Nguyên rằm tháng Bảy trong lịch lễ Trung Hoa, và tục làng xã Việt lo hương khói cho những người chết không ai thờ. Vì ba dòng hoà vào nhau, mỗi vùng giữ một kiểu, và không kiểu nào là "chính gốc" duy nhất.

Bài này kể lại từng dòng ở mức tư liệu phổ biến, nói rõ chỗ nào là kinh văn, chỗ nào là quan niệm dân gian, chỗ nào chỉ là lời truyền. Mục đích không phải để trở thành nhà nghiên cứu, mà để khi đứng trước mâm cúng, mỗi người biết mình đang nối tiếp điều gì.

Dòng thứ nhất: tích A Nan và ngạ quỷ miệng lửa

Trong kinh văn Phật giáo Bắc truyền có một bản kinh kể chuyện ngài A Nan, thị giả của Đức Phật, đang ngồi tĩnh lặng thì gặp một ngạ quỷ thân gầy như que củi, cổ nhỏ như cây kim, miệng bốc lửa. Ngạ quỷ báo rằng ít ngày nữa A Nan sẽ mất và sinh vào cõi quỷ đói. A Nan hoảng sợ tìm đến Đức Phật, và được dạy một pháp chú để biến một chút thức ăn thành nhiều, thí cho vô số ngạ quỷ. Làm xong việc thí ấy, A Nan được tăng thọ.

Câu chuyện mang tính biểu tượng hơn là chuyện xảy ra theo nghĩa đen. Ý của nó rất rõ: lòng sợ của A Nan được chuyển thành hành động cho đi, và chính việc cho đi ấy mới có ý nghĩa. Đây là điểm đáng giữ nhất khi làm lễ cô hồn hôm nay.

Khoá lễ thí thực trong chùa Việt

Từ tích ấy, các chùa Bắc truyền hình thành những khoá lễ thí thực. Ở nhiều chùa Việt, thời kinh buổi chiều có phần cúng thí thực, thường gọi theo tên khoá lễ Mông Sơn thí thực, với một chén cơm nhỏ, chút nước sạch, đặt ở một chỗ riêng ngoài sân. Vào mùa Vu Lan, nhiều chùa tổ chức lễ chẩn tế lớn hơn, có khi kéo dài cả buổi tối.

Điểm đáng chú ý là lễ của nhà chùa rất giản dị: một chút cơm, chút nước. Ý nghĩa nằm ở lời kinh và tâm người cúng, không nằm ở số lượng đồ ăn. Mâm cô hồn của các gia đình về sau thêm nhiều món, nhưng cái lõi "cho người đói chút đồ ăn" vẫn y nguyên.

Dòng thứ hai: Tết Trung Nguyên và lời "xá tội vong nhân"

Trong lịch lễ Trung Hoa chịu ảnh hưởng Đạo giáo, một năm có ba ngày Nguyên:

Từ quan niệm Địa Quan xá tội mà có lời quen thuộc "rằm tháng Bảy, ngày xá tội vong nhân": cửa ngục mở, các vong được tạm tha để đi kiếm ăn. Đây là hình ảnh dân gian, không phải giáo lý nhà Phật. Hai dòng gặp nhau vì cùng rơi vào một ngày rằm, rồi được người Việt đón nhận chung trong một mùa lễ.

Dòng thứ ba: tục làng Việt lo cho người vô danh

Trước khi có chuyện mỗi nhà bày mâm trước cửa, làng xã Việt đã có những chỗ thờ người không ai thờ: am nhỏ ở bến đò, miếu ở bãi tha ma, cây hương ở ngã ba. Người qua lại thắp nén hương cho những người chết đuối, chết đường, chết vì dịch bệnh mà không ai nhận. Có nơi làng góp tiền làm lễ chung, mời thầy tụng một buổi.

Gốc này giải thích vì sao lễ cô hồn ở Việt Nam mang đậm tính cộng đồng: cả xóm cùng cúng một buổi chiều, trẻ con cả xóm cùng chạy đi nhận bánh kẹo. Nó cũng giải thích vì sao có những lễ tưởng niệm người chết oan mang tính địa phương, như lễ cúng âm hồn của người Huế, có lịch riêng và lý do lịch sử riêng.

Văn chiêu hồn của Nguyễn Du: tiếng nói văn chương

Không thể nói về cô hồn mà bỏ qua Văn tế thập loại chúng sinh, còn gọi là Văn chiêu hồn, tác phẩm viết theo thể song thất lục bát được lưu truyền là của Nguyễn Du. Bài mở bằng khung cảnh tháng Bảy mưa dầm, rồi lần lượt gọi những phận người: người quyền quý chết trong cô độc, người lính bỏ mình nơi chiến địa, người buôn chết dọc đường, người phụ nữ lỡ làng, kẻ ăn xin, đứa trẻ chết yểu.

Bài văn cho thấy người Việt từ lâu đã nhìn cô hồn bằng con mắt thương xót. Nhiều chùa và gia đình vẫn đọc hoặc nghe đọc bài này trong mùa Vu Lan. Nếu muốn hiểu tinh thần của lễ, đọc trọn bài văn hữu ích hơn mọi bài khấn mua sẵn.

Vì sao mỗi nơi cúng một kiểu

• Gia đình gần chùa thì giữ khoá lễ đơn sơ, nhiều đồ chay.
• Gia đình buôn bán, chịu ảnh hưởng người Hoa, thì cúng định kỳ mùng 2, 16, mâm có thêm đồ mặn và giấy tiền.
• Vùng nông thôn giữ lễ chung của xóm, chia đồ cho trẻ.
• Đô thị thì thu nhỏ lại, bày trên ban công, hành lang.

Không kiểu nào sai. Điều đáng hỏi không phải "kiểu nào đúng gốc" mà là "nhà mình làm với tâm thế gì".

Biết gốc rồi thì làm khác đi ở chỗ nào

Hiểu ba dòng chảy giúp gạt bớt những lời doạ. Gốc Phật giáo dạy cho đi để chuyển hoá nỗi sợ; gốc Trung Nguyên chỉ là một hình ảnh dân gian về ngày tha tội; gốc làng Việt là lòng thương người vô danh. Không dòng nào bắt mâm phải lớn, vàng mã phải nhiều. Ai muốn đọc thêm về văn hoá tín ngưỡng có thể tìm trong tủ sách phong thuỷ và văn hoá của Vật Phẩm Phong Thuỷ, và nên đối chiếu nhiều nguồn trước khi tin một cách giải thích duy nhất.

Câu hỏi thường gặp