Cô hồn là ai: những phận người trong thập loại chúng sinh và lý do để thương họ
Trả lời ngắn: trong quan niệm dân gian Việt, cô hồn là những người đã mất mà không có ai thờ cúng: người chết xa quê không ai biết, người chết trận chưa tìm được mộ, người chết đường, chết đuối, trẻ nhỏ mất sớm, người nghèo không con cháu. Họ không phải ma quỷ theo nghĩa đáng sợ, mà là những phận người thiệt thòi. Nhìn họ như vậy thì lễ cúng tự nhiên thành một lời thương.
Câu hỏi "cô hồn là ai" nghe như câu hỏi về cõi âm, nhưng thật ra nó là câu hỏi về con người: những ai bị bỏ quên khi còn sống và cả khi đã mất. Bài này đi qua cách người xưa gọi tên họ và cách mỗi nhà có thể mang tinh thần ấy vào mâm cúng.
Định nghĩa trong dân gian: người không có chỗ về
Người Việt tin rằng người mất cần được nhớ đến: có bàn thờ, có ngày giỗ, có người thắp hương. Được nhớ thì "có chỗ về". Ai không có những thứ đó thì thành hồn lẻ loi, gọi là cô hồn. Định nghĩa này không dựa trên chuyện người ấy tốt hay xấu khi sống, mà dựa trên chuyện họ có được ai nhớ đến hay không.
Nói cách khác, cô hồn là hệ quả của sự quên. Lễ cúng cô hồn vì thế là một cách để cộng đồng sửa lại sự quên ấy, ít nhất mỗi năm một lần.
Thập loại chúng sinh: mười loài, hay muôn loài
Chữ "thập loại chúng sinh" thường được hiểu là mười loại chúng sinh. Trong thực tế, con số mười mang nghĩa tượng trưng cho "mọi loại", không phải một danh sách khép kín. Văn tế thập loại chúng sinh lưu truyền là của Nguyễn Du đã điểm qua nhiều phận người, có thể gom lại như sau:
- Người từng có quyền thế, giàu sang nhưng chết trong cô độc, không ai nối hương.
- Người lính, người phu bỏ mình nơi chiến trận, nơi công trường xa.
- Người buôn bán bôn ba, chết dọc đường, trên sông, ngoài biển.
- Người học trò lỡ vận, chết nơi đất khách.
- Người phụ nữ lỡ làng, không chồng con, không ai thờ.
- Người hành khất, người tù tội, người chết vì dịch bệnh, thiên tai.
- Trẻ thơ mất từ khi còn rất nhỏ.
Điều đáng chú ý là bài văn không phân biệt sang hèn. Người quyền quý và kẻ ăn xin cùng chung một phận khi không còn ai nhớ. Đây là bài học bình đẳng rất sâu của văn hoá Việt.
Những cô hồn của thời nay
Nếu giữ tinh thần ấy, danh sách hôm nay vẫn dài. Có người mất vì tai nạn giao thông ở nơi xa, không giấy tờ, không ai nhận. Có người già sống một mình, đi rồi mới có người biết. Có những người lính chưa tìm được hài cốt, những ngư dân mất tích trong bão. Nghĩ tới họ khi thắp nén hương ngoài hiên không phải điều mê tín; đó là một cách tưởng nhớ những cái chết cô đơn mà xã hội nào cũng có.
Cô hồn có "phá" người sống không
Lời đồn nói cô hồn tháng Bảy hay quấy phá, trêu người, làm ăn thua lỗ. Đây là quan niệm dân gian, không có gì kiểm chứng. Nếu đọc kỹ cách các văn bản truyền thống nói về cô hồn, hình ảnh chủ đạo là đói, rét, buồn tủi, không phải hung dữ. Ngay trong tích Phật giáo, ngạ quỷ được thương vì khổ, không bị ghét vì ác.
Gieo nỗi sợ cô hồn thường đi kèm một thứ để bán: lễ giải hạn, bùa trừ tà, mâm cúng "trọn gói" thật lớn. Khi thấy ai nói "không làm cái này thì cô hồn theo phá", nên dừng lại hỏi xem người nói được lợi gì.
Hiểu cô hồn là ai thì lời khấn đổi khác
Khi biết mình đang mời những người đói rét, lời khấn tự nhiên mềm hơn. Thay vì "xin đừng quấy phá gia đình con", có thể nói "kính mời các vong linh không nơi nương tựa về đây dùng chút cháo, chút nước, nguyện cho các vị được no ấm, sớm siêu thoát". Hai câu khác nhau một trời một vực về tâm thế. Một câu xuất phát từ nỗi sợ, một câu từ lòng thương.
Cũng vì vậy, mâm cô hồn hợp với những món dễ ăn, dễ chia như cháo loãng, khoai, bánh kẹo. Món ăn không cần sang; nó cần đủ cho nhiều người.
Mang tinh thần ấy ra ngoài mâm cúng
Lễ cô hồn có ý nghĩa nhất khi lòng thương không dừng ở mâm cúng. Vài việc nhỏ có thể làm trong tháng Bảy:
- Chia bánh kẹo, trái cây sau lễ cho trẻ con, người lao động quanh nhà.
- Góp một phần tiền định chi cho vàng mã vào bếp ăn từ thiện, quỹ hỗ trợ người vô gia cư.
- Thăm một người già sống một mình trong xóm.
- Thắp hương ở nghĩa trang liệt sĩ, nghĩa trang người vô danh nếu gần nhà.
Những việc ấy không thay được lễ cúng nếu gia đình muốn giữ lễ, nhưng chúng làm cho lễ đầy đủ hơn.
Một chỗ thờ nhỏ cho lòng tưởng nhớ
Có gia đình muốn đặt một chỗ thắp hương nhỏ ngoài hiên, dùng chung cho cúng cô hồn và những dịp tưởng nhớ người vô danh. Chỗ ấy nên thấp, vững, xa đồ dễ cháy, có nắp che mưa. Có thể tham khảo các mẫu lư hương nhỏ tại Vật Phẩm Phong Thuỷ, hoặc dùng một chén sành đựng cát sạch, giản dị mà vẫn trang nghiêm.