Mâm cúng cô hồn chay hay mặn, mua sẵn hay tự làm: so sánh thật để chọn cách hợp với nhà mình
Trả lời ngắn: mâm chay hợp với gốc thí thực của nhà Phật và với tinh thần Vu Lan; mâm mặn là nếp của một số gia đình, tiệm buôn, không sai nhưng không bắt buộc. Mâm mua sẵn tiện cho nhà bận, nhưng nên so giá và kiểm từng món; mâm tự làm rẻ hơn, linh hoạt hơn, tốn chừng một buổi chiều. Cách hợp lý với nhiều nhà là mua đồ khô sẵn, tự nấu cháo, luộc khoai.
Ba câu hỏi chay hay mặn, mua sẵn hay tự làm, nhiều hay ít, thường được trả lời bằng thói quen hoặc bằng lời người bán. Bài này đặt các lựa chọn cạnh nhau để nhìn rõ được, mất gì.
Chay: gần với gốc lễ thí thực
Lễ thí thực của nhà Phật vốn là một chút cơm, nước, đồ chay. Các món lõi của mâm cô hồn như cháo, gạo muối, khoai, bỏng, mía, bánh kẹo đều là đồ chay. Vì vậy, mâm chay không phải là mâm "thiếu", mà là mâm giữ đúng cái lõi. Rằm tháng Bảy còn trùng mùa Vu Lan, nhiều gia đình ăn chay, nên mâm chay càng hợp.
Ưu điểm thực tế: đồ chay ít hỏng ngoài trời hơn đồ mặn, dễ chia cho mọi người kể cả người ăn chay, ít ruồi nhặng.
Mặn: nếp của một số nhà, không phải điều kiện
Một số gia đình, nhất là tiệm buôn ở đô thị phía Nam, có nếp thêm đồ mặn như heo quay, gà luộc, thịt luộc vào mâm cô hồn, nhất là dịp rằm tháng Bảy. Lý do thường được nói là "đãi khách cho tươm tất". Đây là nếp riêng, không có trong nghi thức thí thực gốc, và không có căn cứ nào cho thấy mâm mặn "linh" hơn.
Nếu giữ đồ mặn, nên để ý: đồ mặn bày ngoài trời nóng dễ ôi, nên bày ngắn, dọn sớm, chia ngay hoặc cất lạnh. Người nhận đồ cúng có thể ăn chay, nên chia riêng phần chay và mặn.
Bảng so sánh chay và mặn
| Mâm chay | Mâm mặn | |
|---|---|---|
| Gần với gốc thí thực | Có | Không hẳn |
| Chi phí | Thấp | Cao hơn đáng kể |
| Độ bền ngoài trời | Tốt | Kém, dễ ôi |
| Chia cho mọi người | Dễ | Phải tách phần |
| Hợp mùa Vu Lan | Rất hợp | Tuỳ nhà |
Mâm mua sẵn: tiện nhưng cần kiểm
Gần rằm tháng Bảy, nhiều nơi bán mâm cúng cô hồn đóng sẵn, có loại giao tận nhà. Tiện cho nhà bận, nhà không có bếp. Nhưng có vài điều cần để ý:
- Giá: nhiều mâm trọn gói có giá cao hơn tự mua từng món. Nên ước lượng giá tự mua để so.
- Thành phần: có mâm kèm nhiều vàng mã, quần áo giấy, đồ trang trí không cần. Hỏi bỏ bớt được không.
- Hạn dùng: kiểm bánh kẹo, nước; mâm đóng sẵn từ nhiều ngày trước có thể có đồ gần hết hạn.
- Cháo: mâm sẵn thường thiếu cháo hoặc cháo đã nguội lâu; có thể tự nấu bù.
- Lời chào mời: "mâm lớn mới đủ lễ", "mâm này linh hơn" là kiểu thúc mua, không có căn cứ.
Mâm tự làm: rẻ, linh hoạt, tốn một buổi chiều
Tự làm có thể chọn đúng món, đúng lượng, dùng sản vật quê mình, kiểm soát được chi phí. Công sức thực tế: mua đồ khô một lần, mua đồ tươi trước một ngày, nấu cháo nửa giờ, luộc khoai nửa giờ, bày mâm mười lăm phút. Tổng cộng chừng một buổi chiều cho mâm vừa.
Nhược điểm: cần người có thời gian, cần chỗ nấu. Với nhà bận, mâm tự làm dễ thành áp lực nếu cố làm to.
Cách kết hợp hợp lý cho nhà bận
- Mua đồ khô sẵn: gạo, muối, bánh kẹo, bỏng, nước, hương, nến.
- Mua khoai luộc sẵn, mía chặt sẵn ở chợ.
- Tự nấu một nồi cháo nhỏ, hoặc mua cháo trắng ở hàng cháo.
- Bày trên khay, cúng gọn.
Cách này tốn chừng một giờ, chi phí gần bằng tự làm, công sức gần bằng mua sẵn.
Bao nhiêu là đủ
Dù chay hay mặn, mua hay làm, nguyên tắc chung là làm vừa đủ để chia hết. Mâm to mà không có người nhận thì thành rác. Một cách tính đơn giản: ước lượng số trẻ con, người qua đường quanh nhà sẽ nhận quà, chuẩn bị số túi tương ứng, cộng thêm phần trên mâm. Không cần hơn.
Tiền tiết kiệm được dùng vào đâu
Chọn mâm chay, tự làm, bỏ bớt vàng mã, nhiều nhà thấy tiết kiệm được một khoản. Khoản ấy có thể dùng làm một việc thiện nhỏ trong tháng Bảy: góp gạo cho bếp ăn từ thiện, mua sữa cho mái ấm, tặng áo mưa cho người bán hàng rong. Đó cũng là thí thực, chỉ là thí cho người đang sống.
Hỏi người lớn trong nhà trước khi đổi
Gia đình đã quen mâm mặn nhiều năm, nay người trẻ muốn chuyển sang mâm chay, hoặc từ tự làm chuyển sang mua sẵn, nên nói chuyện với người lớn trước. Có ông bà coi mâm cúng là một phần ký ức, đổi đột ngột dễ làm họ buồn. Một cách nhẹ nhàng là đổi từng phần: giữ món mặn quen thuộc nhất, bớt các món khác; hoặc năm nay tự làm cùng nhau, năm sau tính tiếp. Lễ cúng là việc chung của nhà, sự đồng lòng quan trọng hơn mâm chay hay mặn.
Nhà nào muốn có bộ mâm bồng nhỏ để bày trái cây gọn, đẹp mắt mà dùng được nhiều năm có thể xem mâm bồng tại Vật Phẩm Phong Thuỷ; đĩa lớn có sẵn trong nhà cũng làm được việc ấy.