Gạo muối, bỏng ngô, khoai lang, mía trong mâm cúng cô hồn: ý nghĩa dân gian và cách sơ chế từng món
Trả lời ngắn: gạo và muối tượng trưng cho cái ăn tối thiểu, được rải ra sau lễ để các vong linh đều có phần; bỏng ngô, bỏng gạo nhẹ, nhiều hạt, dễ chia; khoai lang là món no bụng của người nghèo; mía ngọt, chặt khúc dễ cầm. Những cách giải thích này phần lớn là quan niệm dân gian. Lý do thực tế chung của tất cả là rẻ, dễ kiếm, dễ chia cho nhiều người.
Có những món xuất hiện trong mâm cô hồn ở khắp ba miền, dù mỗi nơi giải thích một kiểu. Hiểu cả cách giải thích lẫn lý do thực tế giúp chọn món tự tin hơn, và biết món nào có thể thay bằng thứ sẵn có ở quê mình.
Gạo và muối: cái ăn tối thiểu
Gạo là lương thực chính, muối là gia vị thiết yếu. Một nhúm gạo, một nhúm muối là hình ảnh của cái ăn tối thiểu để sống. Đặt gạo muối lên mâm cô hồn là tặng những vong linh đói khát thứ căn bản nhất.
Về chuyện rải gạo muối sau lễ, có hai cách giải thích dân gian: một là rải ra để vong nào cũng có phần, không tranh giành; hai là muối có tác dụng "xua" vong đi sau khi đã ăn, để không nán lại. Cách thứ nhất hợp với tinh thần thương xót của lễ hơn. Cả hai đều là quan niệm, không kiểm chứng được.
Chọn và sơ chế: gạo tẻ thường, muối hạt to. Mỗi thứ một chén hoặc một đĩa nhỏ. Không cần gạo ngon, không cần muối tinh. Gạo muối còn thừa sau mỗi kỳ cúng có thể đựng trong hũ kín, dùng tiếp cho kỳ sau nếu còn khô sạch.
Bỏng ngô, bỏng gạo: nhẹ và nhiều hạt
Bỏng là món nở xốp, rất nhẹ, một nắm có rất nhiều hạt. Theo cách giải thích phổ biến, càng nhiều hạt thì càng chia được cho nhiều vong. Ở miền Bắc hay dùng bỏng gạo, ở miền Nam hay dùng bỏng ngô.
Chọn: bỏng mua ở chợ, siêu thị đều được, chọn gói còn hạn, giòn. Bỏng ngô vị bơ, vị caramel thì tuỳ, không có quy định.
Lưu ý an toàn: bỏng ngô dễ gây hóc với trẻ dưới bốn, năm tuổi, nhất là hạt chưa nổ. Khi chia đồ cúng cho trẻ nhỏ, người lớn nên để ý.
Khoai lang: món no của người nghèo
Khoai lang từng là món độn cơm, món cứu đói của nhiều thế hệ người Việt. Có mặt trên mâm cô hồn, khoai lang mang ý tặng một bữa no cho người đói. Một số nơi dùng khoai mì, bắp luộc thay khoai lang, cùng một ý.
Sơ chế: rửa sạch, luộc hoặc hấp chín cả vỏ. Luộc từ tối hôm trước được, để nơi thoáng. Mâm vừa dùng năm tới bảy củ cỡ vừa. Không cần gọt vỏ, vì sau lễ người nhận sẽ tự bóc.
Mía: ngọt và dễ chia
Mía ngọt, mát, chặt khúc thì ai cũng cầm được một khúc. Dân gian có câu nói rằng mía tượng trưng cho sự ngọt ngào, ấm no; đây là cách liên tưởng phổ biến, không có ghi chép gốc rõ ràng.
Sơ chế: mua mía đã róc vỏ, chặt khúc ngắn chừng một gang tay, hoặc chẻ đôi dọc khúc cho dễ ăn. Nếu mua cả cây, nhờ người bán róc vỏ. Mía cắt sẵn nên bày ngay trong ngày vì dễ chua, dễ có kiến. Khi chia cho trẻ nhỏ, chọn khúc mía mềm, chẻ nhỏ, và nhắc trẻ nhả bã ra, không nuốt.
Bánh kẹo, nước, trái cây: phần cho người sống
Bánh kẹo, nước đóng chai, trái cây không có cách giải thích tín ngưỡng nào đặc biệt. Chúng có mặt vì sau lễ sẽ chia cho trẻ con, người qua đường. Đây là phần "thí thực" cho người sống, nhiều nơi coi là phần đáng quý nhất của lễ.
- Bánh kẹo đóng gói nhỏ, còn hạn, không dễ chảy dưới nắng.
- Trái cây dễ chia: chuối, quýt, nhãn, chôm chôm; rửa sạch trước khi bày.
- Nước đóng chai nhỏ thay cho ly nước rót sẵn, để chia được.
Bảng tóm tắt
| Món | Quan niệm dân gian | Lý do thực tế | Lượng gợi ý (mâm vừa) |
|---|---|---|---|
| Gạo, muối | Cái ăn tối thiểu, rải để chia đều | Rẻ, có sẵn trong nhà | Mỗi thứ một chén |
| Bỏng | Nhiều hạt, chia nhiều vong | Nhẹ, rẻ, trẻ thích | Một đĩa hoặc một gói lớn |
| Khoai lang | Món no cho người đói | Rẻ, để được lâu | Năm tới bảy củ |
| Mía | Ngọt ngào, ấm no | Dễ chia khúc | Một hai cây |
| Bánh kẹo, nước | Không đặc biệt | Chia cho người sống | Tuỳ số người nhận |
Thay bằng sản vật quê mình
Không có gì bắt buộc phải đúng khoai lang hay mía. Vùng núi có thể dùng bắp, khoai môn; vùng biển dùng bánh tráng; vùng có nhiều trái cây thì dùng trái cây địa phương. Tinh thần là món rẻ, dễ chia, dễ ăn. Một mâm cô hồn mang sản vật quê mình còn gần gũi hơn một mâm chép đúng danh sách trên mạng.
Những món nên tránh
- Đồ ăn dễ ôi dưới nắng như món có kem, đồ hải sản tươi để lâu.
- Đồ có xương nhỏ, dễ hóc nếu chia cho trẻ.
- Đồ uống có cồn nếu đồ cúng sẽ chia cho trẻ con.
- Đồ đựng trong vỏ thuỷ tinh dễ vỡ khi bày ngoài đường.
Muốn bày gạo muối trong đĩa nhỏ đẹp và bền thay cho đĩa nhựa, có thể tham khảo đĩa thờ tại Vật Phẩm Phong Thuỷ; còn đĩa sứ có sẵn trong nhà thì cứ dùng riêng cho việc cúng là được.