Vàng mã khi cúng cô hồn: vì sao không cần sắm nhiều, nguồn gốc tục đốt mã và cách bớt dần mà không áy náy
Trả lời ngắn: cúng cô hồn không cần vàng mã. Lễ thí thực gốc của nhà Phật chỉ có đồ ăn, nước và lời kinh. Vàng mã là nếp dân gian đến sau, nhiều gia đình giữ vì thói quen. Đốt nhiều thì tốn tiền, sinh khói bụi, dễ gây cháy, và nhiều chùa đã khuyến khích hạn chế. Nhà nào muốn giữ nếp thì chỉ dùng một ít, hoá an toàn; nhà nào muốn bỏ thì bớt dần, phần tiền tiết kiệm dùng làm việc thiện.
Tháng Bảy, các sạp vàng mã bày kín vỉa hè: tiền âm phủ mệnh giá khổng lồ, vàng thỏi giấy, quần áo giấy, có nơi còn bán nhà lầu, xe hơi, điện thoại giấy. Người bán thường nói "cô hồn đói khát, phải gửi nhiều". Bài này nhìn lại chuyện ấy cho rõ.
Vàng mã không có trong lễ thí thực gốc
Pháp thí thực trong kinh văn Phật giáo nói về việc biến một chút thức ăn thành nhiều để cho chúng sinh đói. Không có chỗ nào nói về tiền giấy hay đồ giấy. Các khoá lễ thí thực ở chùa dùng cơm, nước, lời kinh. Vàng mã đi vào mâm cô hồn của các gia đình qua con đường tín ngưỡng dân gian, không phải qua giáo lý.
Tục đốt mã đến từ đâu
Theo các tư liệu phổ biến, tục đốt đồ giấy cho người chết có gốc từ Trung Hoa, gắn với quan niệm cõi âm giống cõi dương: người chết cũng cần tiền, cần áo, cần nhà. Thời xa xưa người ta chôn đồ thật theo người mất; dần dần đồ thật được thay bằng đồ giấy, đốt đi để "gửi" sang thế giới bên kia. Tục này theo giao lưu văn hoá vào Việt Nam và tồn tại tới nay.
Hiểu như vậy để thấy vàng mã là một biểu tượng của lòng nhớ, không phải một khoản thanh toán bắt buộc. Biểu tượng thì một ít là đủ nói lên ý.
Quan điểm của nhiều chùa
Nhiều chùa và tăng ni đã nhiều lần khuyến khích Phật tử hạn chế hoặc bỏ đốt vàng mã, với lý do: không đúng tinh thần Phật giáo, gây lãng phí, ô nhiễm. Nhiều chùa không nhận vàng mã, không có chỗ hoá vàng, hoặc treo bảng nhắc khách. Người theo Phật giáo có thể yên tâm rằng bớt vàng mã không phải là "thiếu lễ".
Cái giá thật của việc đốt nhiều
- Tiền: một xấp vàng mã không đắt, nhưng cộng các dịp trong năm, nhân với số gia đình, thành con số lớn. Tiền ấy có thể nuôi được nhiều bữa cơm thật.
- Khói bụi: đốt giấy, nhất là giấy in màu, sinh nhiều khói và tro, ảnh hưởng người có bệnh hô hấp, trẻ nhỏ.
- Cháy nổ: lửa và tàn giấy bay là nguyên nhân của không ít vụ cháy trong khu dân cư đông, nhà ống, chợ.
- Rác: tro, giấy cháy dở, bao bì nhựa sau mỗi đợt.
Thủ thuật bán vàng mã cần nhận ra
- "Gửi ít thì vong không đủ dùng, sẽ quay về đòi": gieo nỗi sợ để bán thêm.
- "Bộ này cao cấp, vong nhận nhanh hơn": càng đắt càng linh.
- "Mua ngay kẻo hết, sát rằm không còn": giục quyết nhanh.
Không có căn cứ nào cho thấy số lượng vàng mã liên quan tới bình an của gia đình.
Bớt dần mà không áy náy
Với gia đình đã quen đốt nhiều, bỏ đột ngột có thể khiến người lớn tuổi lo lắng. Có thể bớt dần:
- Năm đầu, chỉ giữ một phần nhỏ so với trước; bỏ hẳn đồ giấy cầu kỳ như nhà, xe, điện thoại.
- Năm sau, chỉ còn một xấp giấy tiền tượng trưng.
- Dần dần, thay hẳn bằng việc thiện: nấu cháo phát cho người nghèo, góp vào bếp ăn từ thiện.
Mỗi lần bớt, nói chuyện với người lớn trong nhà, giải thích lý do. Nhiều ông bà nghe con cháu nói "tiền này mình mua gạo cho người nghèo" thì vui lòng hơn cả.
Nếu vẫn giữ một ít
Hoá trong thùng kim loại có nắp hoặc lưới, đặt trên nền cứng, xa xe máy, gas, rèm, mái bạt. Hoá từng ít, có người trông, có xô nước. Không hoá khi gió to. Ở chung cư, tuân theo quy định toà nhà về khu vực đốt. Dội nước cho tro nguội hẳn rồi mới đổ.
Thay vàng mã bằng điều gì
Ý nghĩa của vàng mã là gửi điều tốt cho người đã khuất. Có nhiều cách khác để bày tỏ ý ấy: tụng một bài kinh, đọc một đoạn văn tưởng niệm, hồi hướng một việc thiện cho các vong linh, chăm một cây xanh trước nhà. Theo quan niệm Phật giáo, công đức từ việc thiện được hồi hướng cho người đã khuất, điều mà đồ giấy không thay được.
Khi người lớn trong nhà vẫn muốn đốt nhiều
Có những ông bà đã đốt vàng mã cả đời, coi đó là cách duy nhất để lo cho người thân dưới suối vàng. Tranh luận đúng sai với họ thường không đi tới đâu, còn làm không khí ngày lễ nặng nề. Cách mềm hơn là tôn trọng phần của ông bà, chỉ đề nghị những điều an toàn: đốt trong thùng kim loại, có người trẻ đứng trông, không đốt khi gió to. Phần con cháu tự lo thì làm theo cách mới. Theo thời gian, khi thấy con cháu chăm chỉ làm việc thiện thay cho đốt mã, nhiều người lớn tự thấy yên lòng và bớt dần mà không ai phải ép.
Gia đình muốn có một góc nhỏ trang nghiêm để tụng kinh, hồi hướng thay cho đốt mã có thể tham khảo tượng Phật tại Vật Phẩm Phong Thuỷ, bày nơi cao ráo sạch sẽ; với người không theo đạo Phật, một bình hoa và ngọn đèn cũng đủ.