Cúng cô hồn là gì: ý nghĩa lễ thí thực cho những vong linh không nơi nương tựa
Trả lời ngắn: cúng cô hồn, còn gọi là cúng thí thực, là lễ bày đồ ăn đơn giản ngoài trời để chia cho những vong linh không có ai thờ cúng: người chết đường, chết xa quê, chết không con cháu. Lễ thường làm vào tháng Bảy âm lịch, và nhiều nhà buôn bán làm thêm vào mùng 2, 16 hằng tháng. Cốt lõi của lễ là lòng thương và sự chia sẻ, không phải nộp "phí" để khỏi bị quấy.
Nhiều người làm lễ này mỗi năm mà trong lòng vẫn lấn cấn: sợ làm thiếu thì bị phá, sợ cúng sai thì xui. Bài này đi từ chữ nghĩa, qua cách người xưa hiểu, tới những việc cụ thể trong một mâm cúng, để mỗi nhà tự thấy mình đang làm gì và vì sao làm vậy.
Chữ "cô hồn" và chữ "thí thực" nói gì
"Cô" là lẻ loi, côi cút; "hồn" là phần hồn của người đã mất. Cô hồn là những hồn lẻ loi, không nơi nương tựa. Trong cách nghĩ của người Việt, người mất được con cháu thờ ở bàn thờ gia tiên, giỗ chạp đủ ngày, thì có chỗ về. Còn người mất mà không ai nhớ ngày, không ai thắp cho một nén hương, thì thành hồn đói, lang thang ngoài đường.
"Thí thực" là cho ăn, bố thí thức ăn. Chữ này đến từ nghi thức nhà Phật, nơi việc cho ăn được coi là một hạnh bố thí. Ghép hai chữ lại, cúng thí thực cô hồn nghĩa là đem đồ ăn ra chia cho những hồn lẻ loi ấy. Đó là một việc cho đi, không phải một việc trả nợ hay đóng thuế cho cõi âm.
Cô hồn không phải thứ để sợ
Lời đồn quanh tháng Bảy hay vẽ cô hồn thành những bóng rình rập ngoài ngõ. Nhưng đọc lại chính các văn bản truyền thống, hình ảnh hiện ra lại rất buồn và rất người: người lính chết trận, người buôn chết giữa đường, người đi biển không về, đứa trẻ mất sớm, người nghèo chết không ai chôn cất tử tế. Bài văn tế nổi tiếng của Nguyễn Du, thường gọi là Văn tế thập loại chúng sinh hay Văn chiêu hồn, điểm qua từng phận người như vậy bằng giọng xót thương chứ không phải giọng hù doạ.
Nhìn như thế, lễ cúng cô hồn giống một bữa cơm mời người lỡ đường hơn là một lễ trừ tà. Người cúng là chủ nhà rộng lòng, người được mời là những phận chịu thiệt. Thái độ hợp với lễ là thương, không phải xua đuổi hay mặc cả.
Gốc gác: ba dòng chảy gặp nhau
- Phật giáo: theo kinh văn được lưu truyền, ngài A Nan gặp một ngạ quỷ thân gầy, miệng bốc lửa, và được Đức Phật dạy pháp thí thực để cứu chúng sinh đói khát. Nhiều chùa Việt vẫn giữ nghi thức thí thực, chẩn tế vào mùa Vu Lan.
- Đạo giáo và lịch Trung Hoa: rằm tháng Bảy là Tết Trung Nguyên, theo quan niệm là ngày Địa Quan xá tội. Từ đây có lời quen thuộc "ngày xá tội vong nhân".
- Tín ngưỡng Việt: đạo thờ cúng tổ tiên, cộng với tục làng xã lo cho người chết không ai thờ, như các am, miếu nhỏ ở đầu làng, cuối bến, nơi người ta thắp hương cho những người vô danh.
Ba dòng ấy hoà vào nhau tới mức khó tách bạch. Đó là lý do mỗi vùng, mỗi nhà làm hơi khác nhau, và không có một "bản chuẩn" duy nhất nào. Bài riêng về nguồn gốc trên site này đi sâu hơn từng dòng.
Lễ này làm vào lúc nào
Dịp lớn nhất là tháng Bảy âm lịch, quanh ngày rằm. Phần đông các nhà ở miền Nam cúng từ đầu tháng tới trước hoặc đúng ngày rằm; ở miền Bắc nhiều nhà cúng vào ngày rằm hoặc mười bốn. Ngoài ra, nhiều hộ buôn bán giữ lệ cúng vào mùng 2 và 16 âm lịch hằng tháng.
Chuyện phải đúng giờ nào thì phần lớn là thói quen từng nhà. Đa số cúng buổi chiều, trước khi trời tối hẳn, vì dân gian cho rằng vong linh ra vào lúc chiều xuống, và cũng vì buổi chiều là lúc cả nhà có mặt. Không có ghi chép nào cho thấy cúng sớm hay muộn một giờ thì lễ mất giá trị.
Một mâm cúng cô hồn tối thiểu trông thế nào
Mâm cô hồn khác mâm cúng gia tiên ở chỗ đồ ăn vụn, dễ chia, dễ rải. Một mâm gọn thường có:
- Vài chén cháo trắng nấu loãng.
- Một đĩa gạo và một đĩa muối.
- Bỏng ngô hoặc bỏng gạo, vài củ khoai lang luộc, vài khúc mía.
- Bánh kẹo nhỏ, trái cây, vài ly nước.
- Hương, một đôi nến, có hoặc không có ít giấy tiền.
Không món nào trong đó đắt tiền. Đây không phải chuyện tình cờ: lễ dành cho người đói thì đồ ăn phải là thứ nhà nào cũng lo được. Nếu ai đó nói mâm phải có heo quay, gà luộc mới "đủ lễ", đó là thói quen của một số nơi, không phải điều kiện bắt buộc.
Vì sao bày ngoài trời, trước cửa
Cô hồn được coi là khách lạ, không có chỗ trên bàn thờ trong nhà. Vì thế mâm đặt ở sân, hiên, trước cửa hay mép vỉa hè, quay ra ngoài. Chỗ đặt ấy cũng mang ý mời: ai đi ngang cũng có phần. Ở chung cư hay nhà phố không có sân, nhiều gia đình bày ở ban công hoặc khoảng hành lang được ban quản lý cho phép; site có hẳn một chủ đề cho chuyện này.
Bốn điều nên giữ để lễ có ý nghĩa
- Làm bằng lòng thương: khấn ngắn, mời ăn, cầu cho các vong được no ấm, sớm siêu thoát. Không mặc cả, không van xin "đừng phá nhà con".
- Vừa sức: mâm nhỏ mà sạch, đủ món cơ bản, còn hơn mâm lớn rồi bỏ phí.
- Chia lại cho người sống: bánh kẹo, trái cây sau lễ có thể cho trẻ con, người khó khăn trong xóm. Nhiều nơi coi đây chính là phần ý nghĩa nhất của lễ.
- An toàn: nến, hương đặt vững, xa rèm cửa, xa xe máy và bình gas; nếu đốt ít giấy tiền thì đốt trong thùng kim loại, có người trông tới khi tàn hẳn.
Nhà nào muốn có một lư hương nhỏ dùng riêng cho lễ ngoài trời có thể tham khảo các mẫu ở mục lư hương của Vật Phẩm Phong Thuỷ; còn không có thì một bát nhỏ đựng gạo để cắm hương cũng đủ trang nghiêm.