Cúng mùng 2 và 16 hằng tháng từ đâu ra: lệ của nhà buôn và những cách giải thích
Trả lời ngắn: cúng mùng 2 và 16 âm lịch hằng tháng là lệ phổ biến của các nhà buôn, đặc biệt ở miền Nam và trong cộng đồng người Hoa. Nguồn gốc chưa có ghi chép thống nhất. Cách giải thích hay gặp nhất nối lệ này với tục "làm nha" của người Hoa vùng Phúc Kiến, Triều Châu, cúng thổ địa vào mùng 2 và 16; khi vào Việt Nam, tục ấy hoà với lễ cúng cô hồn, thành mâm cúng trước cửa tiệm hai lần mỗi tháng.
Ai buôn bán ở Sài Gòn, Chợ Lớn, các chợ miền Tây đều quen cảnh chiều mùng 2, 16, trước cửa tiệm nào cũng có một mâm nhỏ, hương khói nghi ngút. Hỏi vì sao thì đa số trả lời "thấy ông bà làm vậy". Bài này thử lần lại các cách giải thích, và nói rõ cái nào có cơ sở, cái nào chỉ là lời truyền.
Lệ này phổ biến ở đâu, với ai
Lệ cúng mùng 2 và 16 gắn chặt với giới buôn bán: tiệm tạp hoá, sạp chợ, nhà hàng, công ty nhỏ, xưởng sản xuất. Ở miền Nam, mật độ nhà giữ lệ này cao hơn hẳn miền Bắc. Trong cộng đồng người Hoa ở Chợ Lớn, lệ này gần như là nếp chung của các hiệu buôn. Nhiều gia đình không buôn bán thì không làm, hoặc chỉ cúng vào tháng Bảy.
Điều này gợi ý rằng lệ cúng có nguồn gốc gắn với nghề buôn và với một cộng đồng cụ thể, chứ không phải một tín ngưỡng chung của mọi gia đình Việt.
Cách giải thích thứ nhất: tục "làm nha" của người Hoa
Trong một số cộng đồng người Hoa gốc Phúc Kiến, Triều Châu, có tục gọi là "làm nha": vào mùng 2 và 16 âm lịch hằng tháng, nhà buôn cúng thổ địa, vị thần giữ đất, cầu buôn bán thuận lợi, sau đó chủ đãi người làm một bữa. Theo lời kể phổ biến, kỳ "nha" đầu năm và cuối năm được làm lớn nhất, kỳ cuối năm còn là dịp chủ thưởng cho người làm.
Khi người Hoa sang Việt Nam lập nghiệp, tục này theo họ vào các khu chợ, phố buôn. Qua thời gian, người Việt buôn bán cùng khu học theo, và lễ dần pha thêm nội dung cúng cô hồn. Đây là cách giải thích có nhiều người nhắc nhất, khớp với địa bàn phổ biến của lệ, nhưng chi tiết lịch sử cụ thể thì chưa có tư liệu đầy đủ để khẳng định.
Cách giải thích thứ hai: cúng cô hồn định kỳ để "giữ chỗ làm ăn"
Một cách giải thích khác, phổ biến trong dân gian Việt: nhà buôn đón khách lạ mỗi ngày, cửa tiệm mở ra đường, nên dễ "vướng" các vong linh lang thang. Cúng cô hồn đều đặn hai lần mỗi tháng là để các vong được no, không quấy, buôn bán yên ổn.
Cách giải thích này phản ánh tâm lý thật của người buôn: làm ăn có lúc thịnh lúc suy không rõ lý do, nên tìm một điểm tựa tinh thần. Nhưng nó cũng là kiểu lý giải dễ biến thành nỗi sợ. Nên hiểu đây là quan niệm dân gian, không phải điều kiểm chứng được.
Cách giải thích thứ ba: hai mốc đầu tháng, giữa tháng
Có người nói đơn giản: mùng 1 và rằm đã dành cho cúng Phật, gia tiên trong nhà, nên ngày kế tiếp là mùng 2 và 16 dành cho việc cúng bên ngoài. Cách nói này hợp lý về mặt sắp xếp lịch, nhưng không có tư liệu nào chứng minh đây là lý do gốc. Có thể nó là cách người sau tự giải thích cho một lệ đã có.
Mùng 2, 16 cúng ai: thổ địa, thần tài hay cô hồn
| Đối tượng | Chỗ cúng thường thấy | Ghi chú |
|---|---|---|
| Thổ địa, thần tài | Bàn thờ thần tài trong tiệm | Thay nước, thắp hương, thêm trái cây |
| Cô hồn | Trước cửa tiệm, vỉa hè | Mâm nhỏ, đồ ăn vụn, gạo muối |
Nhiều tiệm làm cả hai trong cùng buổi: thắp hương bàn thờ thần tài trước, ra cửa cúng cô hồn sau. Có tiệm chỉ cúng cô hồn. Không cách nào được coi là duy nhất đúng.
Những gì có thể khẳng định, những gì không
- Có thể khẳng định: lệ phổ biến ở giới buôn bán, mạnh ở miền Nam và cộng đồng người Hoa; mâm thường đặt trước cửa tiệm.
- Có khả năng cao: lệ chịu ảnh hưởng tục cúng thổ địa định kỳ của người Hoa, rồi hoà với cúng cô hồn của người Việt.
- Không có căn cứ: bỏ cúng thì làm ăn thất bát, cúng mâm lớn thì buôn may bán đắt.
Hiểu gốc để làm cho đúng tinh thần
Nếu gốc là "làm nha", thì phần quan trọng không chỉ là mâm cúng mà còn là bữa ăn chia với người làm. Một tiệm nhỏ có thể giữ ý ấy bằng cách sau lễ mời nhân viên dùng bánh trái, hoặc thỉnh thoảng đãi một bữa. Nếu gốc là thí thực cô hồn, thì phần quan trọng là chia đồ cho người cần, như trẻ con, người bán vé số, người chạy xe ôm quanh tiệm. Dù theo cách giải thích nào, lệ cúng mùng 2 và 16 hay nhất khi nó làm cho chủ tiệm rộng lòng hơn với những người xung quanh.
Khi gia đình mới bắt đầu buôn bán
Người mới mở tiệm thường được người quen khuyên "nhớ cúng mùng 2, 16". Có thể làm theo nếu thấy hợp, bắt đầu bằng một mâm thật nhỏ. Cũng có thể không làm, nếu niềm tin gia đình khác. Không có gì bắt buộc, và không nên để lời khuyên ấy biến thành một nỗi lo thường trực.
Tiệm muốn lập bàn thờ thần tài, thổ địa gọn gàng để giữ lệ có thể tham khảo tượng thần tài, thổ địa tại Vật Phẩm Phong Thuỷ, chọn cỡ vừa với góc tiệm, đặt vững, xa ổ điện và nguồn nhiệt.